Жумарукъ

Жабелланы  Жумарукъну юсюнден  анам   Байдаланы Ибрагимни  къызы  Нюржандан сабий заманымдан окъуна эшите тургъан эдим. Ариу Жумарукъ  демей, башха тюрлю  айтмай эди атын. Эсгергенде да былай бир уллу  жууугъун  сагъыннганча айта эди.

Жумарукъ Чегем  тарындан Думала элинден эди.  Къардан сууну онг жанында ариу  кюнлюм бетде эди аны ата юйю. Алайда, къыз нёгерлери бла кюн  тууушда олтура, кёп тигиу, жюн иш да этгенди. Кече кёрген ариу  тюшлерин да айта тургъанды. Жашау жолуна ахшы муратла да этгендиле.

Бир жол чегемли, басханчы къызла,  бир жерде жыйылып,  тигиуде эришгендиле. Ким биледи, ол Басхан жанынданмы болду огъесе  Чегемденми. Энди ол жанында, бирле уа бу жанында дейдиле, къайда болгъан эсе да чегемли, басханчы къызла тигиу ишде эришгендиле.

Бек  усталагъа Жумарукъ бла Басхан жанындан Гюлюйланы  Уркъуят  саналадыла. Адамны ёлчемин ала турмай, бир къарап, анга кёре экиси да чепкен  тикгендиле. Ызы бла Уркъуят терини ийлеп,  андан бёрк тигеди, дагъыда  къылдан тюйме тюйюп барысын да озады.

Андан сора Уркъуят бла Жумарукъ иги  шуёхла боладыла.  Уркъуят тамата къарындашы Хызырны  Жумарукъ бла шагъырей этеди. Эки жаш адам да  хапарлаша турадыла. Аз - аздан арада уллу сюймеклик жаратылып, экиси да ант этедиле: Хызыр Жумарукъдан башханы алмазгъа, Жумарукъ да андан башхагъа бармазгъа. Сора жаш, тёреде болгъаныча,  келечиле жибереди. Элден къауум огъурлу, сыйлы кишиле барып некях этип, сёз тауусуп келедиле.

Некяхны айгъа, жылгъа, он жылгъа да этгендиле алгъын. Сабийле туугъанлай этилип къалгъан некяхланы хапарларын да эшите тургъанбыз. Былагъа уа некях бир жылгъа этилген эди. Жаз, къыш да кетди, аны бла жыл да озду. Алай эки сюйгенни кюнлери, кечелери уа жыллача оза болур эдиле.

Жыл тауусулургъа кёп да къалмагъан эди. бирле ыйыкъ дейдиле, бирле уа андан да аз. Жашны юйюнде малла союп, тойгъа хазырланадыла.

Чегем ауузунда уа  Думала элинде къызла кюн тууушда олтуруп эшиу да эте, лахор да эте, ойнай, кюле турадыла. Жаланда Жумарукъ, башха  кюнледеча болмай, мудахды, сагъышлыды. Къызла да анга эс  бургъандыла. Ала да алай эте тургъанлай, элге келген жолда бир атлы кёрюндю. Къардан сууундан ётюп, элге жетгенлей, тохтап, тёгерек-башха бираз къарады. Къызланы эслеп, атын ала таба бурду.

Жумарукъ аны кёргенлей: «Бу атлы манга келеди…Кеси да ачы хапар бла», - дейди. Аны эшитген къызла  шумсуз боладыла. Бирлери Жумарукъгъа, экинчилери келе тургъан  атлыгъа  аралып къаладыла.

Атлы уа тюзюнлей  келе келди да, къызланы  алларында тохтап, атдан тюшюп, Жумарукъну аллына барып: «Баям, Ариу Жумарукъ сен болурса. Ахшы тенгим Хызыр бла санга башха тюрлю келир  акъылым бар эди, алай ол мурат толмады. Татлы тенгим ажымлы жоюлду. Санга быллай хапар айтмаз ючюн, бауурум бла жер  къыйырына барыр эдим. Алай басханчы къартла  къоймай жибергендиле. Мындан арысында  башынга эркинсе», - деп,  бурулуп ызына кетди.

Гюлюй улу  къарыулу жаш эди, кеси да уста къаячы. Бир жол Огъары Басханнга оруслу жолоучула келедиле. Таулагъа, къаялагъа ёрлеп, жер-суу кёре айланнганла. Орусбий улу уа, Хызырге алагъа жол башчы бол деп,  тилейди. Жаш анга угъай деялмайды. Тауладан бирине  чыгъып бара тургъанлай, къар юзюлюп, барысы да анда ёледиле. Ол кюнледе уа Хызыр  юйдегили болургъа керек эди.

Жумарукъ сюйгенини юйюне къайгъы сёз бла барады.  Уркъуятны ёшюнюне башын  салып кёп жиляйды.  Сюйгенин унутуп ёмюрде эрге чыкъмазгъа ант да этеди.

Ариу Жумарукъну хапары уа тау элледе кёпден-кёп айтыла барады.

Жашла аны тилей элде намыслары, сыйлары жюрюген  акъсакъалланы жибередиле. Сёз уста тиширыула  жашыртын къызгъа келечилик айтадыла. Алай Жумарукъ сюйген жашын унутуп, антын бузуп, башхагъа барыр акъыл окъуна этмегенди. Ол, жашау зауукълукъдан эсе,  толмагъан сюймеклигине,  антына кертичилей къалгъанды.

Жашла уа тилей эдиле. Онусу, жыйырмасы, отузу… ненча жыйырма жаш тилеген болур эди аны, ариу Жумарукъну?

Къауум кере алып да къачадыла. Болса да къачыргъанладан къутулуп, юйюне келип тургъанды. Бир жол атха миндирип да къачырадыла, алай къыз жолда атдан секирип  аягъын да сындыргъан эди.

Халкъда уа жюз жаш тилеп, жюз биринчисине барлыкъды,  деген хапар жайылады. Зар адамланы, жахиллени, сюе билмегенлени сёзю эди ол.

Жумарукъ узакъ ёмюр жашап Булунгуда ёлгенди. Бир адамгъа да сюйгенини юсюнден  сёз айтмагъанды.  Кёчгюнчюлюкде  эгечинден туугъанла, эрге  бармагъан тиширыугъа гюнях болгъаны Къуранда жазылады, Аллахны  аллына не айтып барлыкъса, дейдиле. Ол а: «Сюйгениме бермединг деп  айтырма» - деген эди. Ма алай сакълай эди ол сюймеклигини тазалыгъын кертилигин.

Эртте Басханнга  суратчы келген эди. Ныгъышда Гюлюй улу тери ийлей тура эди.Къауум адам да къатында. Суратчы аны кёрюп,  сейирсинип, суратха алып кетген эди.

Артда кеч, ол сурат басмаланнгандан сора Гюлюйлары къарындашларын  таныйдыла. Ол суратны сиз да кёресиз.