Сахтиян чурукъла

(Болгъан иш)

Бу хапарны ана тилибизде чыкъгъан газетде  кёп жылланы ишлеген журналист Къулбайланы Алий жазгъанды. Анда  бир терсликни юсюнден айтылады.

Отузунчу жыллада малкъар элледе печь къалаучу, терезелеге миялала салыучу, тешик болгъан чоюнланы, кастрюльланы жамаучу, сурат алыучу оруслула айланыучу эдиле. Уллу Россейни къайсы жеринден, къайсы элинден келген болур эдиле ала, Аллах билсин. Аланы бир-бирлери, эллилени жумушларын этип, бир кесек ахчачыкъ ишлегенден сора, юйлерине кетиучю эдиле. Тау элде бир талай жылны жашап, малкъар тилде таулуладан башха болмай сёлеширге юйреннгенле да болгъандыла.

Ма ол жыллада Къараташха (элни атына алай айтайыкъ) юйюрю бла Алексей деп бир оруслу киши келеди, Алексей, Къызылбекни юйюнде фатар тутуп, анда тохтайды. Элни ортасында фанер къангадан будкачыкъ ишлеп, анда чурукъ жамайды. Ол заманда элде чурукъ кийгенле да кёп жокъ эдиле, аны себепли уа Алексейге иш аз эди. Алай аны башха ишлеге да хунерлиги бар эди: терезелеге миялала салыргъа, юй ишлегенлени эшиклерин, терезелерин жарашдырыргъа, башын жапханда къошун къаллай бир керек боллугъун тергерге эм анга кёре эрекелени да къошун тап салынырча урургъа эм д.а.к.

Айла, жылла озадыла. Алексейни сабийлери - Иван бла Надя — таулу сабийле бла бирге школгъа жюрюйдюле, тауча чалдырмай сёлешедиле. Оруслуду деп киши билмезча. Къызылбекни жашы Элкъан да юйлеринде оруслула тургъанлары  себепли аз-аздан орусча сёлеширге юйренеди. Иван бла бирге аны атасыны чурукъ жамаучу будкасына барып, ол къалай ишлегенине къараргъа Элкъан бек сюйгенди.

— Чурукъчу болургъа сюемисе? – деп сорду бир жол Алексей таулу жашчыкъгъа.

— Билмейме, юйреналмам деп къоркъама, - деди Элкъан

— Кёз — къоркъакъ, къол — батыр, - дейдиле.

— Ишин этсе, атам эталмазлыкъ зат жокъду. Дерследен бош заманынгда келе-келе тур, мен сени жаланда жамаргъа угъай, жаппа-жангы чурукъла ишлерге да юйретирме.

Энди Элкъан Алексейни будкасына терк-терк келип башлады. Чурукъланы айырыла тургъан табанларын чюйчюкге уруп бегитсе, къууанады, бир уллу усталыкъны излеген ишни тамамлагъан сунады. Алексей сохтасын къолунда бизни къалай тутаргъа, олтанны тигип жамар ючюн биз бла къалай тешерге, халыны къалай сууурургъа керек болгъанына эрикмей, эринмей юйретеди.

Жашау бираз игиленип, чурукъ жамаргъа, жангыларын ишлерге да товарла табылып башлагъанда, Алексей жангы чурукъла ишлеп тебирейди. Башлы чурукъла. Башлары сахтияндан: (хром чурукъла), олтанлары — спирт товардан (заспиртованная подошва деучю эдиле орусча).

Сахтиян чурукъла ишлетирге къолларындан келгенле да элде кёп тюйюл эдиле. Бир къуллукъ кибиклери  болгъанладан,  башхаланы аллай онглары жокъ эди. Уруш башланыргъа бир-эки жыл къалып Алексей юйюрюн да алып кетеди. Андан сора элни чурукъчусу Элкъан болады. Ол жети классны бошагъандан сора, школну къояды... Уллу Ата журт уруш башланып, къолларында сауут тутаргъа онглары болгъан къараташчыла хазна къалмай бары да фронтха кетдиле. Бир жыл жарымдан Элкъанны да аскерге чакъырылыр заманы жетерикди. Ол элде кесини тенглеринден эсе ариу кийинеди, чачын ариу ишлетип, юсюн-башын тизгинли этип, адамла болгъан жерге алай чыгъады. Ол заманлада, жашланы къыз сюйген жыл санларында, бир мода болуучу эди: кенгбухчакъ кёнчеклерини бухчакъларын сахтиян чурукъланы ичлерине жиберип, чурукъ башларын энишге жыйырылтып (гармошка деучю — эдиле) алай кийиучю.

...Элкъан бир кюн эл ортасына коверкот костюм кийип чыкъды. Аякъларында жым-жылтырагъан хром чурукълары. Кёнчек бухчакъларын аланы ичлерине  ийип, чурукъ башларын бир кесек жабарча энишге жиберип. Элде менича жаш жокъду, деген заманы эди  Элкъанны. Бийик ёсюмлю, бёкем санлы, къарылгъач къанатыча къап-къара чачы, къалын къара къашлары, кёзлери уа, дунияда алай да бола кёреме, кёк тюрсюнлюле. Къысхасы, къызланы кёзлери къарарча жаш.

Адам тамбла къадар аны жашауун къайсы жанына бурлугъун билмейди, билсе, бир мадар этерге кюрешир эди. Билмей эди Элкъан да чурукъла ишлерге юйреннгени аны башына жау боллугъун...

Энди ол следовательни аллында сюеледи. Башын энишге ийип, мудах болуп. Не ючюн терслегенлерин ангылатхандыла.

— Не керек эди санга? Эски чурукъланы жамап турмай, Сталин бла не ишинг бар эди? Аузунг бла башынга палах алдынг. Букъдурмай айт, Сталинни юсюнден не затла жаншагъанынгы?- деп къысады следователь. — Ариулукъ бла‚ женгдирсенг, кесинге игиди. Жангылгъанма, терс болгъанма, жашлыгъымдан, ангыламагъанлыгъымдан айтханма десенг, сюд жумушакъ къарарыкъды...

 — Сталинни юсюнден мен бир жерде аузумдан сёз чыгъармагъанма, аны себепли уа аллай терсликни башыма аллыкъ тюйюлме. Ким эсе да сизге ётюрюк айтханды, манга бир дерти болгъан адам. Алай манга дерт тутхан адам болур деп да билмейме. Мени жаланла онсегизинчи жылым барады, чурукъчу кимге керекди, мен аны ангыламайма.

— Шагъатны чакъырыгъыз, — деп сёлешди следователь кимге эсе да. - Очная ставка деген не зат болгъанын билемисе? Билмей эсенг, кёргюзтейик. — Эшик ачылгъанлай, Элкъан Эл  советни председатели Атабийни  кёрдю. Анга «уру къазгъан» ол болгьанын олсагъат окъуна билди. Болсада аллай бош затчыкъ ючюн Эл  советни председатели ол тюрлю аманлыкъны этер деп Элкъанны эсинде жокъ эди. Ол кюн, коверкот костюм бла хром чурукъла кийип чыкъгъанында, анга Атабий жолукъгъанды, чурукъларынгы манга бер, не десенг да, мен элни аллында айланнган адамма, дегенди. Элкъан председательни айтханына бой салмагъанды, чурукъларын берирге унамагъанды. Иш былайгъа жетеригин билсе, кийимлерин тешип да берир эди.

- Бу жашны эсине тюшюрчюгюз, Сталинни юсюнден затла айтханын,- ансы унутуп къойгъанды, - деп следователь башын Атабий таба бурду.

— Къуруда жашасын Сталин деп турмай, жашасын Къызылбек деп да бир айтсала уа, дегенин кеси къулагъым бла эшитгенме.

— Кьызылбек дегени кимди?

— Ол а кесини атасы. Колхозда къойчу болуп ишлейди.

— Сора сен къойчу атангы Сталин бла тенг этесе, - деп, следователь Элкъанны кёзюне ачыуланып къарады.

— Бу адам ётюрюк айтады, чурукъларымы берирге унамагьаным ючюн мени жалгъан дау бла тутдурургъа айланады, -  деди Элкъан,  жилярыгъы келе.

— Не чурукъ-мурукь хапар айтаса, - деп,  следователь андан ары Элкъаннга тынгыларгьа сюймеди...

Жибердиле Элкъанны Сибирьге. Он жылгъа. Агъач кесерге...