Малкъар адабиятны классиги, белгили жарыкъландырыучу, этнограф эмда фольклорист Шахмырзаланы Османны жашы Саид туугъанлы быйыл 140 жыл болады. Ол бизге «Таулуну календары» деген аламат этнография поэмасын къойгъанды. Анда ол ыйыкъны жети кюнюню, жылны ичинде онеки да айыны юсюнден халкъда бурундан бери не айтылгъанын жыйышдыргъанды.
«Мени аппам Шахмырзаланы Саид кесини ыннасы Жанатайланы Хаммегерий айтып жарашдыргъанды «Таулуну календарын». Анда халкъыбызны бурун заманлада жашауу ачыкъланады», - дегенди Шахмырзаланы Заурбек. Бюгюн ол поэмада хычауман айны юсюнден жазылгъан юзюкню басмалайбыз.
Хычауман ай бешинчиди санауда,
Малкъар халкъны жангы жылы башланад.
Таула, тюзле тюрлю-нюрлю болалла,
Бютюн алам, байрам эте, жашланад.
Хычауманда къутулалла малчыла
Узун къышны сууугъундан, къарындан.
Жангы жылны башладыла бу айда,
Насып тилеп тейрилени барындан.
Хычауманда уллу, гитче, кийинип,
Сокъгъандыла сыбызгъыла, сюйюнюп.
Жашла, къызла тепсейдиле тизилип,
Бири - ары, бири - бери сюзюлюп.
Хычауманда союп бешли ёгюзле,
Уча башдан юлюш къоюп нартлагъа,
Ныгъышлада нарт къазанла къайнатып,
«Ашагъыз», - деп, салгъандыла
къартлагъа.
Хычауманны ал кюнюнде къуртхала
Баргъандыла, жыйылышып, байрымгъа,
Етюрюкден жалгъан затла ушатып,
Жиламсырап, келгендиле байрамгъа.
Беш таш салып, халкъгъа хапар берелле,
Кюнден, кёкден, айдан, жерден ушатып,
Мажюсюлюк басып келген таулула
Тёкгендиле болгъанларын, ашатып.
Жауурун къалакъгъа къарап къартла да,
Ашап, тоюп учаланы этинден,
Уланлагъа айтхандыла хапарла,
Кёребиз деп жауурунну бетинде.
Байрам кюнде, жангы жылны башында,
Кетергенбиз арабызда жаулукъну.
Къара кийген мудахны да жапсарып,
Къыстыргъанбыз чий чилледен жаулукъну
Жашил байракъ Нарт къаланы башындан
Жууап этед таудан ургъан желлеге.
Жугъутурну баш сураты байракъдан,
Къарагъанды тёгерекде эллеге.
Жауурун къалакъ салып, илишаннга
Атхандыла Нарт къаладан, эришип.
Чаришлерин этгендиле тарлада,
Чариш чеклерине женгил келишип.
Атхандыла ныгъышлада къол ташла,
Сайланнганды ол кюнледе эр жашла,
Сырыйнала, къыл къобузла согъула,
Оноуларын этгендиле чалбашла.
Къажар шахны сарайындача къызла,
Чий жибекден дарийлеге бёленип,
Хычауманны сыйлы байрам этгенбиз,
Табын-табын тийрелеге бёлюнюп...
Экинчисин сабан байрам этгенбиз,
Чыккырланы сыраладан толтуруп.
Хычинлени, къакъ этлени биширип,
Кюрешгенбиз танг атхынчын олтуруп.
Сары тангла кюнчыгъышдан атханда,
Кюн да тие бийиклеге-башлагъа,
Къоншу, тийре нёгер болуп, жыйылып,
Олтуралла сабан боза ашлагъа.
Юй бийчеле, чыккырлагъа узалып,
Чыгъаралла тузланнган мал башланы,
Тепсилеге тизип таулу сырала,
Кёргенбиз жарыкъ кёзлени, къашланы.
Алгъыш аякъны алып бир тунгуч къарт,
Жаудургъанды жауун кибик алгъышла.
Кёк тейриден, жер тейриден тилегенд:
- Жетмесин, - деп бу миллетге
къаргъышла.
Солдан онгнга алгъыш аякъ баргъанды,
Къартла, жашла, адетдеча, олтуруп,
Къарт аппала, Нарт хапарланы айта,
Гоппанланы тартхандыла, толтуруп.
Жигер къызла шапалыкъ эте-эте,
Аш ийисле чыкъгъандыла юйледен.
Къартла жырлап, жашла эжиу этелле.
Макъам салып тюрлю ариу кюйледен.
Гяпчилери хапар бергенд акъсутда,
Къыр хоразча, къанат къагъып къычыра,
Ойнап, кюлюп, ёрге-энишге чапханды,
Ишчилени сабанлагъа чакъыра.
Уллу, гитче ёгюзлени жегелле,
Егюзлени ишлетелле къадалып,
Жугъутур баш суратлы кёк байракъны
Гяпчи чанчханд боюнсагъа мадарып.
Шо ол халда тизилишип жоллагъа,
Киргендиле сабанлагъа ашыгъыш.
Иш кюнледе кёрюнмейин адамла,
Бош къалгъанды къартла
олтургъан ныгъыш.
Егюзлени мюйюзлерине къызла,
Кюл къалачла тизгендиле, алгъышлай.
Сабан башчы ахшы тилек тилегенд:
«Болмайыкъ, – деп, душман
айтхан къаргъышлай.
Киргендиле сабан, сюргю ызлагъа,
Байракълары алларында жел эте.
Къаралталла сабанланы, эрлеча,
Шатлыкъ бла жюреклеге кёл эте.
Тартадыла къош-къош къызыл ёгюзле,
Улукурла жерге терен батханлай.
Топуракъны онгдан солгъа аудура,
Тау уланла гулошлагъа къатханлай.
Къарт Жашаркъул толтургъанды
мыккауну,
Арпа къуюп кётюргенди боюнуна.
Сабан ёгюз мюйюзюнден къалачны,
Алгъыш этип, салгъанд къартлыкъ
къоюнуна.
Аз-аз атлай, алдан-алгъа баргъанды,
Онгдан солгъа силдеп урлукъ чачханды,
Къыйын жашау кёп сагъышла этдире,
Сёзю бла жюреклени ачханды.
Юч кере ол кёкге, жерге ийилгенд,
Кёк тейриден жауунланы тилегенд.
Уппа этип сюрген сабан топурагъын,
Кюзде орургъа, орагъын билегенд.
Сабанларын сюрюп тамам этгенде,
Эл къартлары, ныгъышлагъа жыйылып,
Малларыны оноуларын битдирип,
Кетгендиле малла таба, жайылып.
