Чыкъырдауукъ кёгет худур болуп къалмазча

Ашны къайсы тюрлюсюн да холодильникде тутса, ол бузулмай иги кесек заманны сакъланырыкъ сунадыла бирле. Жашил сохан, шорпа неда къалач болсун - аланы бир айдан сора сууукъдан чыгъарса, тюз ары салгъанча татыулары аллай боллукъ кибик. Кертиси уа къууандырлыкъ тюйюлдю: жашил ханс суулу как боллукъду, сау жумуртха жарылып, ичинде микробла жайыллыкъдыла, тортну орунуна уа худур маталлы сууукъ гыржын аллыкъсыз.

Ашланы бузлатса,  ала саулукъгъа заранлы болмайдыла, алай татыулары, къурамлары уа осал жанына тюрленмей къалмайдыла. Бу ангылатыу статьяда продуктланы къайсыларын бузлатыргъа керек болмагъанын билдирейик.

Сютден ашарыкъла эмда жумуртхала

Хумужу, жумушакъ бишлакъ, йогурт, къаймакъ эмда гыпы морозилкада доюн болмайдыла. Бузлагъан заманда белок кесини къурамын тас этеди, аны сууу айырылады, эригенден сора уа,  зыбыр как кибик болады. Аны алайлай ашаргъа кёлюгюз бармаз. Ун эмда сары жау бла къатыш этип жауда биширсегиз а, хатасы боллукъ тюйюлдю.

Сют бла сют баш да жаугъа эмда суугъа айырыладыла. Эриген сют башны тортну башына жагъарча чагъып жарашдырыргъа амал жокъду, алай шорпалагъа неда соуслагъа къошаргъа уа ол жарарыкъды.

Шёндю тюкенледе сатылгъан ультрапастеризация этилген сют ачымай отоу жылыуда да иги сакъланады, аны себепли сууукъда тутаргъа керекмейди.

Тауукъ жумуртхаланы уа морозилкагъа салыргъа чыртда жарамайды. Бузласа,  ичи кенгерип, гырты жарылады, алайы бла уа бактерияла киредиле.

Жумуртхаланы алгъадан хазырлап къояргъа сюе эсегиз, аланы чагъып (неда белогун сарысындан айырып),  жабылгъан контейнерлеге къуюп, бузлатыгъыз. Эригенден сора,  андан къуймакъ неда тортха крем этерге, алайлай биширип ашаргъа да жарарыкъды.

Кёгетле, жемишле, хансла

Ичинде сууу болгъан хар не да сууукъну къыйын тёзеди. Буз клеткаланы бузады, эригенден сора уа, бадыражанла, нашала, харбыз неда жилек татыусуз «как» боладыла.

Алай аланы да сакъларгъа амал барды. Бадыражанланы тартып, орунлагъа къуйсагъыз, артда эригенден сора шорпагъа, башха ашлагъа да бек тап жарарыкъдыла. Салатлагъа хайырланылгъан хансла уа эригенден сора къуруп, къаралып башлайдыла. Алай петрушканы, укропну неда базиликни зейтун жауда бузлатсагъыз а, ала къыш кюнледе хазырлагъан ашха жайны татыуун берликдиле.

Кёп тюрлю кёгетлени бузлатырны аллында 1–3 минутха къайнар суугъа салып, ызы бла терк окъуна буз сууда сууутургъа керекди. Чюгюндюрню, болгар чибижини эмда жашил къудоруну уа асламысында чийлей бузлатадыла.

Чий картофну морозилкагъа салсагъыз, сууукъда аны крахмалы бал тузгъа айланырыкъды. Эригенден сора картоф татлы эмда жумушакъ болады, аны ючюн къууурургъа неда эзип ашха хайырланыргъа жарарыкъ тюйюлдю. Бузлатыргъа сюе эсегиз а,  картофну аз-маз биширигиз неда бишгенден сора тартып,  как маталлы этигиз.

Хазыр ашла, соусла, татлы ашарыкъла

Майонез неда къаймакъ къошулгъан салатла морозилканы чыртда сюймейдиле. Майонез эмульсияды: анда сууну бла жауну айырмай бирге жумуртханы сарысы эмда энчи затла (стабилизаторла) тутадыла. Бузлагъанда уа,  суу къатып, эмульсия чачылады, эригенден сора,  салат жумушакъ кёгетле къатыш жау-суу маталлы худур болады. Аны татыуу алайлай къалыргъа да болур, алай сиз а аны ашаргъа сюермисиз?..

Макаронланы, пиринчлени эмда ала къошулуп этилген ашланы бузлатыргъа жарайды, алай алагъа соус неда бишлакъ къошулуп болса уа,  бири биринден айырылыргъа боллукъдула.

Къууурулгъан ашла (котлетле, картоф, тауукъ эт) эригенден сора жумушакъ боладыла, аланы жаулары уа ачыракъ татыу алады. Жарты хазыр ашны уа арсарсыз бузлатыгъыз, эригенден сора, ахырына дери биширигиз.  

Ундан биширилген татлы ашарыкъла сууукъну иги чыдайдыла, къара ётмек а бютюнда хайырлы болады. Шоколадны да жарайды холодильникде тутаргъа, алай эригенден сора,  аны юсюнде акъсылдым жау неда бал туз мылылыкъ чыгъаргъа боллукъду.

Витаминле уа?

«Бузлатылгъан ашарыкълада хайырлы зат къалмайды» — бу аш юйде кенг жайылгъан терс оюмладан бириди. Тюзюн айтханда, сууукълукъ кеси аллына витаминлени бузмайды. Ала ашны хазырлагъан заманда (туурагъанда, биширгенде, къайнар суугъа салгъанда), акъырын эритгенде эмда кёп заманны сакълагъанда азаядыла. С, сора В къауумну витаминлени мардасы ючден бирине окъуна тюшерге боллукъду. Алай клетчатка, минералла эмда антиоксидантла уа жерлеринде къаладыла.

Не сейир, бузлатылгъан кёгетледе бла наныкълада тюкенде сатылгъан быллай «жангы» ашарыкъладан эсе витаминлери кёбейирге боллукъду. Сёз ючюн, быхыда неда хобустада А витаминни «мурдору» - бета- эмда альфа-каротин, бузлатылгъандан сора асламыракъ болуучуду. Ашха жараулу жипчиклени (пищевые волокна) да эритиу азайтмайды, ол себепден аланы аш оруннга хайырлылыгъы толусунлай сакъланады.

Къалай бузлатса игиди?

1. Терк эмда юлюш этип. Аш не къадар терк бузласа, аны ичинде азыракъ буз болады. Аны себепли продуктланы жукъа жайыгъыз, морозильникде эм терк бузлатхан амал бар эсе,  аны хайырланыгъыз, бир кереге битеуюн да бузлатыргъа кюрешигиз. Тууар неда чабакъ этни эритип,  жангыдан бузлатсагъыз а, бактериялагъа жол ачарыкъсыз.

2. Гам жабып. Пакетни ичиндеги хауа жауланы ачы этеди эмда «буз къырпакъгъа» келтиреди. Аны ючюн вакуум пакетлени неда башлары гам жабылгъан контейнерлени хайырланыгъыз.

3. Керексизине кюрешмегиз. Темир эмда мияла орунлада консервала бузлагъанда жарылыргъа неда ачылып къалыргъа боллукъдула. Шешада татлы суу а морозилкада «топ окъ» боллукъду, аны ючюн аны тышында къоюгъуз.

4. Тюз эритигиз. Ашарыкъны отоу жылыуда къоймагъыз, юсюне да исси суу къуймагъыз. Продуктланы морозилкадан чыгъарып, холодильникде 12–24 сагъат тутугъуз. Шорпаланы эмда соусланы уа тюзюнлей плитада жылытыргъа да боллукъду.

5. Къайсысы не зат болгъанын жазыгъыз. «Озгъан къышдан къалгъан белгисиз мор гулмак» ингир ашха хазна жарамаз. Аны ючюн орунлада не зат болгъанын жазсагъыз, кесигизге иги болур.

Улбашланы Мурат.