КЪАДАР

Халкъда жюрюген таурух

Таулу халкъда кёп таурухла, жомакъла, жырла жюрюйдюле, ол бизни миллетибиз не заманда да сёзге уста болгъанын кёргюзтеди. Жарсыугъа, аланы заманында жазгъанла, китаплагъа жыйышдырып, басмалагъанла бек аздыла. Аны хатасындан кёп затыбыз унутула барады. Болсада, алыкъа бардыла халкъда эшитгенлерин жазгъанла. Аллай эсли адамларыбыздан бири Улбашланы Саниятды. "Мен бу таурухну Яникой элде жашагъан жууугъум Газаланы келинлери Гуталаны Кенауат айтып жазгъанма. Бек огъурлу адам эди, жаннетли болсун", - дегенди Саният. Бу таурух къадарны алыкъа бир инсан да хорлаялмагъанына аталгъанды. Багъалы газет окъуучула, сиз  да быллай  сейирлик затла эшитсегиз, газетге жиберигиз.

Бурун заманлада бир жашчыкъ атадан, анадан да ёксюз къалып, бир элден башхагъа иш излей айлана кетип, арып, талып, къарыусуз болуп, бир таулу  элни къыйырында, къабырлада, тонун да  жайып, башын къабыргъа салып, таяннганлай, къалкъып къалгъанды.Бир заманда жер тюбюнде, къабыр ичинден ауазла эшитгенди. Къоншу къабырдан бир тиширыу: «Э къыз, мени бла кел маржа, элде бир жаш тиширыу сабийинден къутулалмай, бир бек къыйналады, барып жашырын болушайыкъ», - дегенди.

Жашчыкъ  таянып тургъан къабырны  иеси уа: « Да мени бюгече бир жаш къонакъчыгъым  барды, аны  къоюп кеталмайма. Ый,маржа, экибиз ючюн да, бек къыйналсанг да, кесинг болуш», - дегенди.

Жашчыгъ  а сагъайып тынгылап тургъанды. Бир ауукъ замандан биягъы бирси къабырдан аякъ таууш эшитилгенди. «Э къыз,  къалай къайтдынг? Къутулалдымы,   харип,  ол тиширыучукъ?»-  деп соргъанды жаш жатхан къабырны иеси.

«Аллахха шукур! Анасын бек къыйнап  къызчыкъ тууду! Экибиз ючюн да болушургъа мен да кюрешдим, къарыууму аямадым. Сабий тууулгъан такъыйкъа къалай жарыкъды!» - деди бирси къабырдагъы тиширыу.

«Аны  къадары къалай боллукъ болур, э къыз?» - деп сорду жаш тургъан къабырны иеси.

«Да ол  сени бюгече къонагъынга эрге барлыкъды, алай  кёп  а жашарыкъ тюйюлдю, эрини атындан ёллюкдю»,- дегенди  къоншу къабырны  иеси.

- Аллах! Аллах!

- Да, эгечим, не этериксе? Къадар! Адамла билмейдиле къатын аллыкъны, эрге барлыкъны да биз оноу этип кёклеге жибергенибизни. Кёкледен а адамланы эслерине келгенин. Кеслери оноу этген сунадыла, сюйгенлерин да кеслери сайлагъаннга ийнанадыла.

 Къабырлада хапар да тохтады. Жаш да алайдан: «Бисмилляхий», -  деп, къачып чыкъды.

- Анасын да аллай бир къыйнап, артда аны ёсдюрюп,  мен да аны бла юйюр къурап, ол а ёлюп къаллыгъы къаллай гурушха къадарды! Мен аны тюзетейим! Атасын-анасын да къыйнамазча, мени да жашаууму бузмазча этейим,  – деп сагъыш этгенди жаш.

Сабийге къурманлыкъ этер кюнню марап туруп, жашырын кирип, бешикде сабийге  къама  уруп, халкъ хахай этип сабийге чапханлай, къачып къутулгъанды.

Бирде этгенине жаны къыйнала, бир элден бирине бара тургъанлай, саудюгерчилеге тюбеп, алагъа къошулгъанды. Сатыу-алыу этерге болуша, алагъа да, кесине да сом-шай ишлей,   алай бла жаш  аякъланнганды. Элине къайтып, жарагъан  юй ишлегенди, ичин жасалагъанды. Къолайы да  болгъанды. Бирде уа жашла бла жортууулдан келе, ол къабырла къаты бла ётюп болгъанды. Къызчыкъны къабырын табып, анда да бир дуа этер эдим, сора  къонакъбайлыкъ этген къабыргъа да бир барайым  деп, эсине ол акъыл тюшгенди. «Сиз солуй  туругъуз. Мен бусагъат  ызыгъыздан жетерме», -  деп, къабырла таба атлагъанды.  Таныш къабырларына келип, дуа окъугъанды. Къызчыкъны  къабырын табалмай, элге киргенди.

Кезлеуден  гёгенле бла суу алып келген къызланы эслеп, ала жетгинчи  атдан тюшюп, намыс бергенди.

Орталарында бир да  бир сейирлик ариу къыздан суу тилеп ичгенди.Ол суу бла ичине сюймеклик синнгенин да ангылагъанды. Марап туруп, бир ауукъ замандан къызны  ат башына атып, жел этдирип къачыргъанды. Ой, къолуна ариу насыбы тюшгенине толу ийнана эди ол такъыйкъада!

Той - оюн озгъандан сора, юй бийчесини къарынында жара ызны  кёргенди. «Не затды бу?»- деп соргъанды.Юй  биичеси: «Да мен билген азды, эшитгеним: гитче заманымда бир жашчыкъ манга бичакъ уруп, къачып кетгенди», -деп жууаплагъанды.

Жаш сейир-тамаша этгенди. Алай  юй бийчесине жукъ айтмагъанды. Уугъа, жортууулгъа да къошула, саудюгерчилик ишин да толтура тургъанды. Насыплы эди! Ариу юй бийчеси ариу юйюн кюнча жарытып, бир бирни ангылап жашай эдиле. Бирде  уудан арып, къыйналып къайтханды. Келтирген  жугъутур   этни бир жанына сала тургъунчу, аллына къууанып чыкъгъан  юй бийчеси атны иерин алама деп, аны чюйюне бармагъын чанчханды. Андан сора къаны ууланып, ауруй кетип, андан ауушханды. Ма алай жашны да, къызны да насыплары оюлгъанды.

Жаш юй бийчесин асырагъандан сора, къабырлагъа келгенди, биягъы дууа да окъуп: «Сиз айтхан болгъанды», - деп жилягъанды. Эр кишиле да жиляйдыла…Сора: «Тилейме, иги къадар къурагъыз энди манга. Ачытмагъыз экинчи кере да жаралы жюрегими»,- дегенди.

Юйюне къайтып, буу кесип, ол эки къабырда жатхан тиширыулагъа  садакъа этгенди. Андан сора жашны жашауу игиге айланнганды, экинчи кере юйдегили болгъанды, сабийлерини, туудукъларыны араларында жюз жыл жашагъанды.

Нартла: «Жерде хар боллукъну- къатын аллыкъны, эрге барлыкъны да -алгъа ёлгенле этедиле. Этген оноуларын кёклеге жибередиле.  Кёкледен ол оноу  адамны эсине, жюрегине салынады. Адамла уа  жашауларына кеслери бийлик этген сунадыла», - деп болгъандыла. Нартла буруннгулу адамла болгъандыла, бизни ата - бабаларыбыз. Буруннгулуланы уа, белгилисича, ётюрюк сёзлери жокъду.