Аты – Россейни айырмалы адамларыны тизмесинде

Адам дуниядан кетсе да, аны этген ахшы ишлери, огъурлу сёзлери эсде  къаладыла. Созайланы Аслангерийни жашы Мухашны да Хасанияда танымагъан, намыс-сый бермеген хазна болмаз эди. Ол элге кёп жылланы башчылыкъ этгенди, эллилени жашауларын игилендирир ючюн къолундан келгенни аямагъанды. Ёсюп келген тёлюню юйретиуге да юлюшюн къошханды. 

Оюмлу оноучу 

Не заманда да тири, буюрулгъан жумушну тынгылы эте, ахырына жетдире билген Мухашны КъМАССР-ни Баш Советини депутатына айыргъандыла.Ол заманда анга Хасанияда талай жумушну тамамларгъа буюргъан эдиле: автобус жюрюрча этерге, электроызны чыпынларын алышындырыргъа, школ, хамам, клуб да ишлерге. Ма ала эллилеге бек керек болуп тура эдиле. Аланы барысын да къысха заманны ичинде тамамларгъа къолундан келген эди Созай улуну. 

Дагъыда чертип айтырча бир шарт: табийгъат газ да къоншу элледен эсе алгъа жетген эди Хасаниягъа. Ол жумуш да Мухашны тирилигини, адамла бла сёлеше билгенини, терен акъыллылыгъыны хайырындан тамам болгъанды. «Ол къуру мени хайырымдан тюйюлдю. Сау болсунла республиканы оноучулары, къайсыны аллына барсам да, угъай демегендиле. Эллилерими араларында да эл ючюн жарсыгъанла, аны жумушларына эринмей узалгъанла кёп эдиле. Ол заманда мени орунбасарым болуп тургъан Холаланы Магомет, ветеран организациягъа башчылыкъ этген Текуланы Махай да ишимде, къаллай башламчылыгъымда да уллу тутхучлулукъ этгендиле. Аладан сора да, ол заманда «Горгазда» бёлюмге таматалыкъ этген Холаланы Борис, прораб Холамханланы Юсюп да элге газ келирине уллу къыйын салгъанларын чертирге тийишлиди», - деген эди Мухаш бла ушакъларыбыздан биринде. Насыпха, аны бла кёп кере ушакъ этерге тюшгенди. 

Республиканы башчылары аны иги билгенлерин, анга хурмет этгенлерине уа ма бу шарт да шагъатлыкъ этеди: Мухашны Москвагъа Бийик партия школгъа жибериуню юсюнден сёз баргъанда, Тимбора Кубатиевич Мальбахов былай айтхан эди: «Созай улуну бек уста таныйма, ол къайда болса, къайда окъуса да, жетишимли боллугъуна ишегим жокъду». Керти окъуна да, ол аны айырмалы бошап къайтхан эди.

Фронтда 

Уллу Ата журт урушну кезиуюнде Созайланы Мухаш Шимал Кавказны къорууларгъа келген 37-чи армиягъа тюшеди. Аны бёлюмюню башчысына салынады. 1942 жылда 6 августда уа бир батальоннга аскер-гюржю жол бла Тбилисиге ётерге буйрукъ бериледи. Мухаш бла бирге Атабийланы Камал бла Ажоланы Салых да боладыла. 

Душманны самолётлары кюн сайын жолну башында учуп айланнганлары себепли, алагъа кече барыргъа тюшгенди. Тау артына алай ётедиле, алайдан а Тбилисиге элтип, десант тюшген болса, аны жокъ этерге борч саладыла. Батальон анда эки ай чакълы тургъанды. Бир кюн а атлы аскерден инспектор келеди да, бир къауум солдатны тизип: «Сизни арагъызда, кёзню жумуп ачхынчы, атны сыртында болургъа къолундан келген бармыды?» - деп сорады. Мухаш, алгъа чыгъып: «Мен аягъымы ёзенгиге жетдирмей окъуна минейим», - деп, олсагъат айтханыча этеди.

Дагъыда беш-алты солдатны сайлайдыла да, монгол атланы юйретирге жибередиле. 1943 жылда июньну ахыр кюнлеринде 6-чы гвардиялы атлы дивизияны Курск дугагъа келтиредиле. Созай улу да ол бёлюмню къауумунда эди. Атлыла, душманны тылындан чыгъып, совет аскерчилеге чабыууллукъ этген немисли фашистлени къырадыла. Тамата сержант Созайланы Мухаш ол сермешледе этген жигитлиги ючюн «За отвагу» майдал бла саугъаланнганды.

 Украина фронтну алтынчы атлы корпусунда уа Созай улу генерал Ватутинни башчылыгъында къуллукъ этгенди. Ровно шахарны къатында сермешле баргъанда, атлы аскерчиле, жауну отун кеслерине буруп, немислилени жолларын кесгендиле. Ма мында ауур жаралы болгъан командирни Созайланы Мухаш алышындыргъанды. Атлы аскерчиле аны башчылыгъы бла немисли гарнизонлагъа ёшюн уруп аз кирмегендиле, аланы аз абызыратмагъандыла.

 Бек къыйын а алагъа Запад Украинада тюшгенди. Мында совет аскерчиле бандеровчу сатхычла бла сермешгендиле, аладан кёп эллени тазалагъандыла. Ровно шахарны азатлагъаны ючюн саугъасын ветеран артыкъда багъалы аны ючюн кёре эди. 
Ол аны элли жыл озгъандан сора алгъанды. Кезиулю къазауатдан чыкъгъандан сора, Къабарты-Малкъаргъа таулу газетге, юйюне да жазгъан къагъытда уа быллай тизгинле болгъандыла: «Биз, хорлам болдуруп, къайтмай къалмабыз». Ол заманда газетни редактору Кациланы Хабу письмосуна бек бюсюреп, жууап къайтаргъан эди. 

Запад Украинада сермешледен сора Мухаш къуллукъ этген дивизияны кичи командирлеринден бир къауумун офицер курслагъа жибередиле. Бизни жерлешибиз да аланы санында болады. Окъуудан сора аны 5-чи дончу къазакъ корпусха жибередиле. Ол кезиуге уа уруш да бошалады. 

Сыйлылыкъны белгиси

Аскерден Созай улу 1947 жылда къайтханды. Башха таулу фронтчулача, ол да юйюрюн Орта Азияда тапханды. Мында да тюрлю-тюрлю ишлеге къатышханды, кесини къураучу хунерин кёргюзтгенди, атын махтау бла айтдыргъанды. 1956 жылда юйюрю бла Нальчикге къайтханлай, биринчи кюнден окъуна ишге тохтагъанды. Долинскде курортну болушлукъчу мюлкюнде зоотехник болгъанды. Башында айтып келгенибизча, Хасанияны эл Советине башчылыкъ этгенди.

Аны, республиканы кибик, къыралны аллында да къаллай уллу къыйыны болгъанына ма бу шартла да шагъатлыкъ этедиле: ол академик Е.П.Велихов башчылыкъ этген «Общественное признание» деген форумну диплому бла саугъаланнганды. Андан сора «Россейни айырмалы адамлары» деген Москвада чыкъгъан энциклопедиягъа аты жазылгъанды. Ол Москвада Хорламны парадына эки кере къатышханды. Ма быллай уллу махтаугъа тийишли болгъан жерлешибиз бла къуру жууукълары угъай, битеу малкъар халкъ ёхтемленирге боллукъду. Ол не заманда да, урушда, мамыр жашауда да, ал тизгинледе болгъанды. 

Юйюрю

Юй бийчеси Зокаланы Шохайны къызы Азий бла Мухаш 65 жылны жашагъанды. Экиси да алты къыз бла бир жаш ёсдюргендиле, хар бирине да бийик билим алдыргъандыла. Бюгюнлюкде аны сегиз туудугъу бла аладан туугъан да онеки сабий бардыла. Мухашча, аталары болгъан сабийле, аллай аппалары болгъан туудукъла да жашауларында аны намысына тийишли адамла болурларына сёз да жокъду.

Бу кюнлеге дери жашаса эди, Созайланы Мухаш кесини токъсанжетижыллыгъын белгилерик эди. Аны туугъан кюнюнде анга къонакъгъа 16-чы номерли мектепни окъуучулары келип, къызыу алгъышлагъандыла. Огъурлу да, эсли да тамата алагъа насийхат сёзлерин айтханды. Бир эллилери да, жууукъларына, танышларына, шуёхларына къошулуп, аны алгъышламай къоймагъандыла, бюгюннгю жарыкъ жашауубузну келтирирге юлюшюн къошханы ючюн жюрекден ыспас этгендиле. Ала аны бюгюн да атын уллу хурмет бла эсгередиле.