САТРАЧ КЮБЮРЧЕК

Хапар

«Дуния къалай тюрленнгенди!» – деп, сейир этеди Жансурат, къар ариу жапхан тёшде сабийлени чанала бла учханларына къарай. Аны да болуучу эди чанасы. Агъач чанасы. Темир чанасы уа жаланда Биясланны болгъанды. «Аны атасы темирчи эди да, сейирмиди», – дейди ол, тёшден бирге тебиреселе, къоншу жашчыкъ барысын да озуучусу эсине тюшюп. Ауур чана терк сылжырай эди бийикден. Энди Бияслан да жокъду, чанала да пластмассдандыла.

Сабийлеге солуу кюнле чыкъгъанлай, ала элге тебиреучюдюле. Аны билдирип, жашын къыйнамазгъа кюрешсе да, Жансуратны жюреги бери бек тартдырады. Мухадин да ангылай болур – тюз онг болгъанлай, бери атланады юйюр. Биледи Жансурат, бюгюн да келликди аны тюшюне Бийсолтан.

Жашчыкъ, Ануаргъа алай айтыучуду ыннасы, юйге кирмейди, къоншу сабийле бла эрттенли да орамдады. Мурадин а эски шуёхлары бла таугъа кетгенди. Юйде тиширыула къалгъандыла.  Келин аш юйде кюрешеди.

– Ання, сен: «Адамла къуруда насыплы болуп турмайдыла», – деген эдинг тюнене манга. Нек болмадыла да? Сёз ючюн, бек сюйселе, – деп сорады туудугъу Мадина, бир жанындан сууукъ уруп, бир жанындан жылыу келип терлетген терезеде бармакъчыкълары бла жюрек суратчыкъла ишлей.

Анга онтёрт жыл болады. Соруулары да кёпдюле.

– Бек сюйгенми дейсе… Бек сюйген боламыды да? Аны ёлчемин ким билгенди? Ол битеу да жюрегинги бирден алып къояды, толтуруп, ансы, башха тюрлю болса, аты да башха болады: юйреннген, келишген, жарашып жашагъан… – азмыды, айтама десенг.

Жансурат туруп, эски шкафны къатына барады. Эртте кетген жашаууна эшик ачханча, ачады аны эки къатлы эшигин кенгнге. Сора анда тагъылгъан затлагъа къолу бла тийип кёреди. Мухадинни аскер кийимлери да тагъыладыла анда.

– Ання, атам офицер болса сюеми эдинг? Бир ариу офицер боллукъ эди да? «Жансуратны жашы!» – деп, алай айтып махтанырча.

– Теличик, эр кишини анасыны аты бла ким таныйды?

– Бютюнда иги: «Бийсолтанны офицер жашы!»

– Боллукъ эди офицер да, – дейди Жансурат. Сора бир кесек мычып: – Болмагъаны игиди, – деп къошады.

– Нек?

– Аппанг болгъаны да жетерикди.

Кийимлени тюбюнде сатрач агъач кюбюрчекни алып, анда суратлагъа къараргъа бек сюйюучюдю къызчыкъ. Бюгюн да чыгъарды аны.

– Ання, сен быланы альбомгъа салмай, былай нек тутаса?

– Мында турсала игиди. Чыгъаргъа тюшсе… сермеп, биргеме ала барырча.

– Къайры чыгъаргъа?

– Жол чыгъып къалады, адам билмей тургъанлай, – дейди Жансурат.

Ол сюргюн хапарын айтып башласа, къызчыкъ тынгылап, кёзлерине къатып турады ыннасыны. Ол а эсгереди анда, узакъ жерде, адамла юйде къоюп кетген суратланы кёрюрге къалай термилгенлерин.  

– Табылмадыла къайтханыбызда да. Жылламы онгдурдула, тансыкълыкъмы сындырды, кюйлеми кюйдюрдюле?

Ання кеси сакълагъан суратларында адамланы хапарларын айтса, ары бир къадар инсанны жашауу жыйылгъанча, ол сатрач кюбюрчекчик ауур болуп къалады. Сора… къыйын болады аны артха,  жерине, салгъан.

Бийсолтан алгъа баргъан жаш адамладан эди. «Ол болмаса, бизни элден ким барып окъугъанды Мискуада ол заманлада? Коммунистге окъугъанды!» – деучю эди анасы, жашын сагъыннганда, бети жарый.

Хау, Бийсолтан коммунист курсланы бошап келип, районда иги да эслерча къуллукъгъа тохтагъанда, Беш да Тау элде къызладан сайлап, алай келтирген эдиле Жансуратны анга. Таный эди къыз къарындашыны жаш-къуш жыйылгъан жерге жан салыучу, жырласа, суу тохтап тынгылаучу шуёхун – аз тепсемегенди ол аланы элде тойлада.

«Бир къолу – балда, бир къолу – жауда», – деп, сукъланнгандыла анга. Алай а, бетине къарап, дау айтханла да болгъандыла ол кезиуде: «Сени ненг иги эди бизден?» – деп. Болсада насып жюрекге кёлкъалдылыкъ къойдурмагъанын кимден да иги билген жангы келин ол сёзлеге аз да эс бурмагъанды.  Игилеге сукъланнган адетди сора, андан не?

«Кёз а тийген болур эди», – дейди энди Жансурат.

Уруш башланды да, бир къауум кюнню юйде аз кёрюне турду Бийсолтан, артда уа кетди къазауатха. Аны ашыра баргъан кюню бюгюнча эсиндеди тиширыуну. Таматаладан уялып, къатына баралмагъаны бусагъатда да сел этмегенди жюрегин. Къайын анасы уа, ол элден ёмюрюнде чыкъмагъан таза жан:

– Кёрюрсюз энди уруш тохтамаса. Жашчыкъ бу Итлер дегенни, аны аскерин да бек терк къапха жыяр. Коммунистге бош окъутхан болмаз аны къырал, – деп, жапсара эди кесин, келинин, эллилерин да.

Аналары киши жеринде жатханына бек жарсыйды Жансурат. Къайын атасы уа мындады, эски къабырлада.

Не жигит болса да, аскер училищени къысха курсларын бошап, взводха таматалыкъ этген Бийсолтан, ауур жаралы болуп, душман къолуна тюшгенин а артда билгенди. «Немисча эрттеден да биле эди», – дейди да, жесирликде ол асыу болгъанча, сабырлыкъ келеди жюрегине бир кесекге. Кеси да эшитгенди Жансурат аны къайдан эсе да келген къаячыла бла ол эриши тилде сёлешгенин. Бюгюн эриши сунады ансы, ол заманда уа ёхтемленнген окъуна этиучю эди баш иеси тил устасы болгъанына.

Хау, бек билимли адам эди Бийсолтан. Бюгюн да турадыла аны жазгъан къагъытлары сатрач кюбюрчекде. Ахыр къагъыты уа сибирьден келген эди. Ол анда кёп хапар айтмайды. Артда билгенди Жансурат аны анда юйюрю болгъанын.

Ала да сюргюнден къайтыргъа, Бийсолтан да жыйылгъан эди элге. Алгъынча болмаса да, намысы уа жюрюгенди. Къаты адам эди. Жесирликде Австрияда, Германияда, сибирьлик этгенлеринде да таукеллигин тас этмегенди.

Биринчи заманлада кеси туугъан юйню жангыртыргъа кюрешгенди. Экиге айланнган къарындашы Къарсбий, изеу жыйып, аны бла жапхан эдиле жангыдан онюч жылны аязла иелик этген юйлерин. Терезе-эшиклерин а кеси ишлегенди. Агъач жаны бла къолу уста эди. Бу сатрач кюбюрчек да аны саугъасы эди, Жансурат жангы келин заманында. Сабий да къошуллукъ болур эди, Бийсолтан жашау жолун алай терк тауусмаса.

Анга сокъур чегиси атылып, андан ёлгенди дейдиле. Алай а, Жансурат биледи, ол жюреги атылып ёлгенди. Биченлик жерлени юлеше эдиле эллилеге. Ары кетип, андан келтирген эдиле онгсуз болуп тургъан Бийсолтанны больницагъа. Аны эшитип, кесин ары атхан Жансуратны кёргенинде, иги да тирилген эди Бийсолтан.

– Сени кёрмей къалырма деп, къоркъуп тура эдим. Айтырым барды. Кечалсанг. Сибирьде бир тиширыудан сабийим барды, жашчыкъ. Анда жашау аманды. Къыйнагъанымы билеме, кеч. Болалсанг, жюрегинг бошласа, аны бери жыяргъа кюреш. Жансуратым – жан суратым...

– Аны оноуун кесинг эте турурса. Мен а угъаймы дерикме сени баланг ыразынгда ёсерине…

Операция этгенликге, ол наркоздан уянмагъанды.

Алай алышханды дуниясын Бийсолтан. Артда уа, аны жумушлары бошалгъандан сора, Жансуратны тынчлыгъы кетген эди. Жашчыкъгъа ол къарындашы бла баргъанды. Къыйналгъан эселе да, анда аны табып келгенлерине уа Аллахха шукур этгенин къоймайды. Агъач къыргъан жерде уллу терек юсюне аууп, алайда анасы ауушхан Мурадинни ёксюз сабийле тургъан юйде тапхандыла ала.  

Ол москвачы тиширыуну къадарына бек жарсыйды Жансурат. Ол да пленден эркин этилгенледен эди. «Сабий къызчыкъны сюрюп кетселе, анда не терслик? Ол къалай сатхыч болду?» – дейди сагъышларында.

Килисагъа кеси баралмайды, келининден а тилейди, анда-мында барып, анга бир жау чыракъ сала тур адетлеринде деп. «Анга хар ким кеси жолу бла барса да, барыбызны да бир Аллах жаратханды», – деучюдю ол.

Бийсолтан аны тюшюне Мурадин бу юйге келген биринчи кече келген эди. Ол кече айтхан эди анга Жансурат:

– Э киши, билеме, сау бол дерге келгенсе, ыразылыгъынгы айтыргъа. Мен да ыразыма санга, мени кесими жангызлай къоймай, бу сабийни манга нёгер этгенинг ючюн, – деп.

Жашны къурманлыгъын да этип, баш иесини садакъасын да берип, алай башлагъан эди, ары дери, андан сора деп, бёлюннген жашаууну экинчи кесегин Жансурат. Ол заманны уа унутмайды, эсгере турады.

Мурадин, юч жылы толмагъан жашчыкъ, сёзюнгю ангыласа уа? Ол алгъа жюрек жылыуну ангылагъанды.

Юйде барысы да жукълайдыла. Жансурат а олтурады, сатрач кюбюрчекни да туруучу жерине букъдурмай, терезеден къарай. Арбаз чыракъны жарыгъында къалын къар жауады. Ол жулдузлагъа къараргъа къоймайды. Ай а анда-мында бир жылтырайды къарны жарыгъында, тангнга дери кетип да къалалмай, кёкге иелик да эталмай.