«Жерибизни ариулугъу кёплени сейирсиндиреди»

Бизни республика къачан да туристле сюйюп келген жерледен бириди. Ол шартны алайлыгъына тарихле шагъатлыкъ этедиле. Сёз ючюн Къабарты-Малкъаргъа келип солугъанланы саны озгъан жыл 2 миллионнга жетгенди. Аллындагъы жыл бла тенглешдиргенде, ол 13,7 процентге асламды.

Солургъа келгенлени къауумлагъа юлеше къарасакъ, абадан тёлю асламында Нальчикни солуу юйлеринде къаладыла. Алагъа саулукъларына бакъдырыу магъаналыды. Кюн сайын шахарыбызны орамларында мындагъы таза хауадан бла ариулукъдан тоялмай айланнганланы кёресе. Аланы бир къауумлары уа жылгъа бир-эки кере окъуна келгенлерин айтадыла. Курорт юйле аланы экскурсияла бла да жалчытханлай турадыла. Минги тауну этегине, Чегем чучхурлагъа, Чирик кёлге, Огъары Малкъаргъа бизни аламат тарыхлы къалаларыбыз эм кешенелерибиз бла шагъырей этерге жолоучулукъла къурайдыла. Жашыракъла уа тауланы сайлайдыла эм Басхан ауузун сайлайдыла.

Къонакълагъа битеу бу затланы юслеринден сейир хапар айта уа экскурсоводла ишлейдиле. Арт жыллада КъМР-ни Туризм министерствосу гидлени хазырлау жаны бла аслам иш бардыргъанды. Ала къурагъан программа бла кёпле окъуп, сертификатла алып чыкъгъандыла. Аладан бири акъсуучу Кючмезланы Жаннета, Малкъондуланы Мухтарны къызыды. 

Жаннета кёп жылланы бу сферада кесин сынап келеди. Ол санаторийледе официантка болуп ишлегенди, бюгюнлюкде уа поворлукъ этип да турады. Алай хар заманда да, ишинден тышында, солуу юйде бардырылгъан тюрлю-тюрлю байрамланы къурау бла сюйюп кюрешгенди. Ол санда Малкъар халкъны къыраллыгъы къайтарылгъан кюннге аталгъанланы да. Миллетин сюйген, аны тарыхын сыйлагъан къыз экскурсовод болургъа сюйгенин ангылап, курсланы ётерге таукел болады эм ол башламчылыгъында муратына жетеди. Белгилисича, бюгюнлюкде 2022 жылда 7  майдан РФ-ни Правительствосуну 833-чю номерли буйругъуна кёре  къолларында тийишли къагъытлары болмагъан адамла гидле болуп ишлерге эркин тюйюлдюле.

Биз да бюгюн ушакъ нёгерим бла бу ызны не себепден сайлагъанын, къаллай муратлары болгъанларыны юсюнден сёлешгенбиз.

- Жаннета, туризм сфера регионда кюнден-кюннге айный баргъанын эслейсе. Бюгюн биз кёрген эм билген онглагъа не жангы зат къошаргъа сюе эдинг?

- Шёндю саулай дунияда да этно-агротуризмге сурам болмагъанча уллуду. Мен элде жашагъаным себепли болур, бу зат манга бек сейирди. Сабийлигим да атамы туугъан эли Тёбен Чегемде ётгенди. Ары мен жаз каникуллада барыргъа бек сюйюучю эдим. Барсанг а битеу жумушланы толтурургъа тюше эди. Этно-агротуризм  деген а неди? Ол миллетни жашау турмушун, адет-тёрелерин кёргюзтюудю. Бюгюнлюкде туристле хар нени да кёзлери бла кёрюрге, къоллары бла тутаргъа сюедиле. Сёз ючюн, бюгюнлюкде альпакаланы кёрюрге, ашатыргъа адамла сабийлери бла Терс-Къолгъа эм Чегем тарына жюрюйдюле. Бир быхыны 200 сомгъа сатып алып ашатадыла. Хар ауузда да быллай арбазла къурагъанларыбыз болса эди, миллетибизде малчылыкъ, аш-суу жарашдырыу бла байламлы мастер-классла да ётдюрюлселе, туристледен къайры къачаргъа билмей жашарыкъдыла. Жарсыугъа, бюгюнлюкде бу ыз бизде жокъну орунундады эм ол зат мени бек жарсытады.

 - Сен экскурсовод болургъа къалай бла таукелленнгенсе?

- Окъургъа, билим алыргъа да не заманда да бек сюйгенме. Мени не сейир этдиреди десенг адамлада, кеслерин къартха санап, бир жангы затха юйренирге иймениулери. Манга да бюгюнлюкде 38 жыл болады, юч жаш ёсдюреме, мюлк тутабыз. Алай бир хайырлы, жангы ыз бла билим алыргъа уа энтта да хазырма. Экскурсоводха мен биринчи кере 2018 жылда онлайн-халда окъугъанма. «Грушевая роща» санаторийде ишлей тургъанымда, аллай амал бла билимли болуп, артда ишлерча чыгъады да, аны бла сюйюп хайырланама. Мени анам оруслуду эм хар заманда да билим алыргъа итиндиргенлей тургъанды бизни эгечим бла. Туризм а, барыбыз да ангылагъандан, Къабарты-Малкъарда айный барлыкъ бёлюмледен бириди да, аны эсге ала, 2023 жылда Туризм министерствобузда да экзаменле берип, сертификат къоллу болгъанма. Дагъыда жашым да КъМКъУ-ну педагогика колледжини туризм бёлюмюне окъургъа киргенди.

  Ол сертификатла алыр ючюн окъуп, билим алгъанланы араларында таулула аз тюйюлбюз. Ол себепден кесибизни «Balkartur» деген къауумубузну да къурагъанбыз. Анга башчылыкъ Къочхарланы-Биттирланы Людмила этеди. Сёз ючюн,  былтыр декабрь айда  Грозный шахарда бардырылгъан «Ачыкъ Кавказ» деген турист форумгъа да къатышып, кёпле бла танышханбыз, ол санда Белоруссияны туриндустриясыны келечилери бла да.

  - Мен сени таныгъанлы бир къауум жыл болады. Хар заманда да жарыкъ кёллюсе, ачыкъса. Экскурсоводха ол бек иги келишген ышанладыла...

- Хау, мен сабийлигимден да сен эслегенчама. Тёгерегимде къачанда адам асламды. Туристле бла ишлеп башлагъанымда, ол бек болушханды. Хар адамныча, мени да боладыла, жарсыуларым, къайгъыларым да. Алай сен аланы юслеринден хаман сагъыш этип турсанг, халинг да аллай боллукъду. Тыш адамлагъа уа ол керекмиди? Керекмейди. Аны себепли, жарыкъ болургъа борчлуса халкъ бла ишлегенде. Андан сора да гид-экскурсовод психолог, философ, устаз, медик да бола билирге керекди. Мен школдан сора педагогика колледжни бошагъанма. Анда берген билимлери манга болмагъанча аламат жарап турады бюгюнлюкде. Жарыкъ, билимли да болгъанынгы кёрселе, бютюн бек тартынадыла.

  Андан сора,  мен тарыхны бек сюйгенме. Ыннамы къарындашы Мызыланы Исмайылны китаплары юйюбюзде бек сыйлы затладан бирине саналадыла. Атам окъугъан китапланы мен да ызындан окъуучум эсимдеди. Бюгюн да къайтарып-къайтарып окъуйма,  бош заманым болгъанлай. Бизни республикагъа къоншу республикаладан да аслам турист келтиредиле. Ала бла да жолгъа чыгъаргъа тюшеди. Сёз ючюн, алгъаракълада Ингушетиядан келген къауум бла ауузларыбыздан бирине тебирейбиз. Сора барыр жерибизге жетгенде, автобусну шофёру: «Мен бери ненча келген эсем да, сизнича кёп эм сейир информацияны бир да эшитмегенме. Энди бизге жаланда сизни заказ эте турурча айтырыкъма турфирманы иесине», - дейди. Аллай багъа уа, сёзсюз, хар экскурсоводха да хычыуунду. Мен республикабызны къайсы району, эли бла озсам да, анда жашагъан халкъланы тарыхларын, кимле болгъанларыны юсюнден толу тарыхлы хапар айтама. Къайсы миллетни да кесини энчилиги болады. Ол шартлагъа да энчи эс бёлеме. Сёз ючюн, терк казакла бери къалай бла келгенлерини юсюнден. Абадан тёлюге аллай тарых шартла сейирдиле. Мен кесим да жыл санлары 60-дан атлагъанла бла жолоучулукъну бек сюеме. Араларында кёп билимли алимле да боладыла. Ала бла бош заман болса, ушакъла бардырыу бек хычыуунду. Билемисе, бери келген кёпле ислам динни юсюнден жаланда эшитген осал шартланы юслери бла оюмлагъанларын эслегенме. Ол себепли алагъа аманны игиден айырыргъа, бизни динибиз таза эм мамырылкъгъа, биреуге да хата келтирмезге чакъыргъан дин болгъынын ангылатама. Аллай ушакъладан сора кёпле кёз къарамлары тюрленнгенин айтадыла. Ол а жюрегиме бал жакъгъанча болады. Аны айтханым, экскурсовод не жаны бла да билимли, билгенин да ариу, тап жетдире билирге керекди. 

 - Туристле шахарыбызны уа жаратамыдыла?

- Хау. Бек. Нечик тазады хауа да, тёгерек да дейдиле. Алай шёндюгюлю къурулушла аланы окъуна жарсытады. Агъачха, паркга къаршы ишленнген объектле къудуретге заран сала барлыкълары барыбызны да къыйнайды. 

- Башында айтдынг, сабийлигинги Тёбен Чегемде оздургъанынгы. Бир эсде къалгъан юлгю келтирсенг эди.

- Бир жол сабийле,  жыйылып, Чегем чучхурла таба тебирейбиз. Ары жете-жетмез бир къолгъа бурулуп, къаяла таба кётюрюлебиз. Къарагъанымда бийик кырдыкланы артларында дорбунча бир зат эслейме. Сора эгечими да болушдуруп, ол хансны жыртабыз. Башхала къоркъадыла, кетдик дейдиле. Алай мен а аны ичине киргинчи, кетерге унамадым. Уллу болмагъан бир  тешик бла ары тюшюп къарасам, эшик башында жор ишленип эди. Сора бир сейир тапкачыкъла. Алада, баям, китапла бла иконала тургъан болур эдиле. Мен ангылагъандан, анда христиан дин жюрюген кезиуде монах жашап тургъан эди. Бек сейири уа неди десенг, отоуну ортасында къаяны кесинден сюнгюленип ишленнген гитче тепсечик бла шинтик бар эди. Жарсыугъа, бюгюнлюкде эсиме тюшюралмайма къалайда болгъанын. 

  - Мен билгенден, сиз юйде мал тутасыз. Жашларыгъыз алагъа къараргъа унаймыдыла?

- Къарамай а. Биз аланы жерчиликни бла малчылыкъны магъаналарын ангылата ёсдюребиз. Школдан бла жарау этип къайтхандан сора малгъа аш-суу бередиле, ызындан тазалайдыла. Телефонладан сора да жашау болгъанын ангыласала сюеме. Не этесиз мал тутуп, дегенле да бардыла. Таулуладан аллай сёзле эшитиу, мени бек жарсытады.