Жаш тёлюде тилибиз бла ёхтемленнгенле кёпдюле

 - Тилибизни ариулугъу бла байлыгъы мени не заманда да сейир этдирген эм къууандыргъан затды. Тёгерегиме къарай, нени кёрсем да, бу тилде аты болмагъан затны кёрмейме, нени юсюнден хапар айтсанг да,  башха тилден бир сёзню къатышдырмай айтыргъа онг табарыкъса. Аллай уллу сёз байлыгъыбыз жаланда жазыу, окъуу тилдеди демей, аны диалект энчилигинде да кёпдю. Мен бюгюн кесими жазыучулукъ ишими юсюнден юлгю келтире, болгъан затны ангылатыуда ич халин, сыфатын бериуде да кёп амалланы хайырланыргъа боллугъун энчилерге сюеме, - дейди ушакъ нёгерим, устаз Абайланы Сакинат.

     «Табийгъатны тюрлюлюгюн ачыкълауда хайырланнган сыфатла болсунла, аны къарагъан кёзге ууакъ илишанларыны юсюнден айтама десенг да, тилни сёз байлыгъы бир да кёп амал береди. Сёз ючюн,  Эл-Тюбю элни юсюнден айта, бек алгъа аны тёгерегин къуршалагъан Битикле, Къапчагъай, Доннгат, Башиллик тауланы сур ариулугъуна къарап сейирими айтыуда керген онгланы къайтарама. Ненча ёмюрлени турадыла бу деменгили таула?

    Ёмюрлюкню деу келечилери Уллу Доннгат тау ариу Къапчагъай тауну аллында ёмюрлени сюеледи. Миллетини тарыхына келишген ненча тенглешдириу, сыфат, ат хайырланады.

     Сабийге къысха кёлден жазма жаздырсанг, хапар айтдырсанг да къыйналмазгъа керекди ол. Халкъны тарыхыны юсюнден айтыу а къыйынмыды? Мени акъылыма кере, угъай. Жомакъ айтханча болмаса да, ол ангыланырча айтыргъа таулу сабийни онгу нек болмазгъа керекди? Ол барысы да ата - ананы, окъутхан устазны ишиди. Халкъыбызны бурундан келген сейирлик жырлары, айтыулары къалай тас болуп къалыргъа болурла алай?

      Къарачай- малкъар тил  тюрк тиллени мурдор тилиди дерге боллукъду. Кёп тиллени ичинде, къуру тюрк къауумда угъай, битеу дуния тилледе да бек тынгылы тинтилген тилди. Муну тинтиу теориясын халкъыбыз кечгюнчюлюкден къайытып келгенде, малкъар тил бла литератураны бёлюмюн  бошап, илму иш бла кюрешип башлагъан алимле Алийланы Умар Баблашевични башчылыгъында тинтип тебиреген эдиле.

   Къабарты- Малкъар къырал университетни Малкъар тил бла литература бёлюмюнде окъуп бошагъанланы эсимдеди белгили тюркологла,  филология илмуланы докторлары, профессорла  Ахматланы Ибрагим,  Гузеланы Жамал эм башхала ол сыйлы ишни бек бийигине жетдиргендиле.

    Малкъар тил бла литератураны Нальчикни бешинчи школунда окъута,  кесим кёп тюрлю сабийлени кергенме. Хар бир адам да филолог болургъа деп турмайды. Математиканы, биологияны эм башха усталыкъланы сайлагъан сабийлени эслеринде къалгъан малкъар литература чыгъармаланы билгенлери да къууандырмай къалай болсун? Кёп жыл мындан алгъа мени бир окъуучум Тежаланы Алим, тилибизни ариулугъуна сейир эте, малкъар литератураны программадан тышында болгъан чыгъармаларын окъуна къоймай окъугъанды. Аны: «Мен не халкъны чыгъармаларын окъугъан эсем да, быладан керти, сейирликлени окъумагъанма, - дегени эсимдеди. Ол жаш бусагъатда Москвада уллу фирма ачып, анда ишлейди. Аллай окъуучуларыбыз кёп болгъандыла. Мен журналистика ишими къоюп, школгъа ишлерге келгенимде, бек алгъа неден башларыгъымы юсюнден кеп сагъыш этиучю эдим. Алай хар сабийни дуниясы энчиди, акъылы башха болгъанын кёре, алагъа керек болурча сагъыш этип башлайса. Устазлыкъ ишни бек магъаналы болгъанына да алай ийнанып къаласа.

   Шахар школну иши тилни юйретиуде эл школдан башхаракъ болургъа да болур, алай окъуйма, юйренеме дегеннге амалла кёпдюле. Окъуучум Кючмезланы Лейля  былтыр ана тилден шахар олимпиадада биринчи болгъанды. Аны реуспублика олимпиадагъа чакъыргъанда, анда да алчы  болуп къууандыргъанды. Къалай сюеме ана тилибизде сабийле орус сёзле къошмай  селешселе!

   Ана тилин билмеген а ким болгъанын билмегеннге тенгди. Сёзсюз, тилге уллу кёллю болургъа жарамайды. Хар ким да аны ангылап, аяп сакъласа, андан уллу насып къайда…

   Къайсы тил да кеси сау бир дунияды. Аны эсибизде сакъласакъ, кесибиз эшитген эски жомакъларыбызны, нарт сёзлерибизни къайтарып сабийлеге айтып, аланы ана тилде ангылатып сёлешгенлерин эшитсек, борчубузну толтургъаннга санаргъа боллукъду.

 Интернет, телефонла хорлап, ёз тилибиз унутулгъандан Аллах сакъласын. Ала болмай да жашаргъа энди къыйын болур, аны бла бирге уа кесибизни адабиятыбызны, маданиятыбызны унутулмай тургъаны керекди. Къалай къалсынла бек сюйген сабийлерибиз айный, ёсе баргъанда Кязимни, Къайсынны тизгинлерин окъумай? Бюгюнлюкде бизни уллу ишибиз, борчубуз да тилни сакълауду. Ол уллу адамлыкъ белгиди, нек десенг, миллетни энчилигин, сыфатын къурагъан зат тилди. Къайсынны аманат сёзюн унутургъа къалай жарасын:

                      Халкъ ана тилинде къайгъы сёзюн,

                      Алгъышын, келечилигин айтады,

                      Урушда жауладан сакълап жерин,

                      Ана тилинде жырлай къайтады.

    Быллай терен магъананы тутхан сёзлени ангылатмай, таулуну баш борчуну хапарын айтмай къойгъан айыпды».