Республикабыз азатланнгынчы

Уллу Хорламны кюнюне

Уллу Ата журт урушну жылларында Къабарты-Малкъар АССР-ни миллетлери да немис фашистлени тюбюнде тургъан кезиуюнде кёп палахла, къужурлукъла сынар ючюн къалмагъандыла. Биз бюгюн ол тарыхны бир къауум бетин ачарыкъбыз.

Жер тюплю алаша юйюню ортасында Фаризат Асланова тюзелип жатады. Бу не тукъум ишди? Фаризат солургъамы жатханды, жукълапмы турады? Бу ачы ууахтыда – немисли фашистле халкъны бууа, талай айланнган уахтыда бу не жатыуду? Колхозчула Архестов бла Саблиров колхозну атларын Басхан суудан ары къууалап, арба кереклени немислиден жашырыргъа деп Фаризатны юйюне салып келген эдиле. Бираздан сора ала эшик аллындан Фаризат аууп тургъан жерге къан ыз баргъанын эследиле…

Къарт тиширыуну эки кёзю да чыгъарылып, кёз орунлары къандан толуп тура эдиле. Саблиров бетин эки къолу бла жабып, къаты ойсурады. Къан ыз бла экиси да халжаргъа кирдиле эм анда кесилген къой башла бла анда-мында тёгюлген чегиле кёрдюле. Эки колхозчу да жазыкъ Фаризатны нек ёлтюргенлерин ангыладыла. Артха къайтып, ала аны ёлюгюн кийиз юсюне салып, жабыу жапдыла эм бир-бирини бетине къарамай, орамгъа чыкъдыла. Бахча ичи бла колхоз базагъа баргъанларында уа, эки фашист, къызланы юслерине ушкокларын тиреп, арбалагъа мирзеу жюклете тургъанларын кёрдюле.

Жууукъ келип, Архестов немисли солдатлагъа орусча:

- Тохтагъыз! – деп къычырды.

Солдатла экиси да Архестовха бир ууахтыда бурулуп къарадыла.

- Сиз неле эте турасыз, аланла?

Урлукъ салыргъа, мирзеу ёсдюрюрге керекди, сиз а аны алып барасыз! -деп къызды Архестов, Саблиров а къызлагъа: мирзеуню жангыдан дуулагъа куюгъуз деп белги берди. Алгъа немисли солдатла ишни болумун ангыламадыла, сора Саблировха бла Архестовха автоматладан от ачдыла. Эки колхозчу да чалгъы къыргъан къауралача жерге аудула эм къанларына боялдыла. Къызла, элгенип, жан-жанына къачдыла. Алай автомат окъла аладан да тёртюсюн нартюх бахчада къапладыла…

Фашист башкесле элни орамларында ары-бери, къутургъан итлеча, чабып айлана эдиле. Ала юйлеге кирип, кёзлери жетген мажал затланы ала эдиле эм бермез мураты болгъанланы автомат бла уруп къаплай эдиле.

                                         ***

…Къызбурун элни ёрге жанында 910 номерли сыртда душманны экинчи жаяу аскер дивизиясы орналып эди. Ол дивизияны аллын тыяр ючюн Нальчикдеги команда состав хазырлагъан школну курсантлары жиберилдиле. Душманны саны аладан талай кере кёп болгъандан сора да, ол сыртланы, киришлени бийлеп эди. Душманны ууатыргъа, туугъан журтлары ючюн жанларын аямай къазауат этерге хазыр курсантла 1942 жылда августну ахырында немислиле басып тургъан сыртха ёшюн урдула. Курсантла Кетенчиланы Муталип бла Мухтар Балов, тизгинледе бирге атлай, бир-бирлери бла сёлешедиле:

- Мухтар, сен акъыл этгенден бизни ишибиз къалай боллукъ болур?

- Ишибиз бек осалды. Сауутубуз бек азды.

- Къоркъма, Мухтар, сауут жетмесе, къолларыбыз бла боюнларын бууарбыз!

Танг жарып башлагъанлай, душман ёшюн уруп келген курсантланы эследи эм аланы юсюне къаты от ачды, тёгерек-тийре  ушкок, топ тауушдан толду.

- Жерге бауурлан! – деген буйрукъ эшитилди. Курсантла бары да жерге бауурландыла эм жерни тырнакълап, душманны кючлю отуна да къарамай, алгъа сюркелип башладыла. Мухтарны ёшюнюне окъ тийди. Алай ол, болгъан кючюн жыйып, душманнга гранатын атып,  алайда жыгъылды.

Къабарты-Малкъарны батыр жашлары жаханим урушда жыгъыла эдиле, алай дагъыда туруп, душманны ура эдиле. Совет аскерни былайда хорламлары аланы кеслерини батырлыкъларына кёре боллугъун иги биле эдиле.

Кетенчиланы жашны башларына «Барыбыз да къырылыпмы къала болурбуз?»  деген оюм кирди, алай ол оюм кёп турмады.

- Ур-раа! деп къычырды эм ёлген тенгини жаны бла атлап, кесини гранатын душманны юсюне быргъады. Алай ол сагъат аны инбашына окъ тийип, жылы къаны ёшюнюне саркъып башлады.

Тюшюнде кёргенча, аны къулагъына «Ура!» деген ауазла кирдиле.

37-чи аскерден курсантлагъа болушлукъгъа келген аскер бёлюмле фашистлени къаты урдула эм къабакъдан къуууп чыгъардыла.

***

Сентябрь айны аллында эл майданында, фашист итлени къолундан жоюлгъан совет адамланы ёлюклерини къатында элни халкъы жыйылды. Бери Къабарты-Малкъарны къартларыны делегациясы да келди. Бушуулу митингден сора ала Биринчи Къызбурунда фашистлени жаныуарлыкъларыны юсюнден акт этдиле эм Кавказны битеу уруннганларына айланып, письмо жаздыла. Анда былай жазылгъан эди: «Биз къарт адамлабыз, кесибиз жашагъан кёп жылланы ичинде кёп огъурлу эм огъурсуз ишле кёргенбиз. Ачыу-бушуу да бизни богъурдакъларыбызны кёп кере буугъандыла. Алай бизни кёз жашларыбызны киши кёрмегенди. Бюгюн бу элни эзилген, ёлтюрюлген, зулмуну сынагъан адамларына къарагъанда, бизни бир-бирлерибиз кесини кёз жашларын тыялмагъаны ючюн бизге кечгинлик берилсин. Фашист агентле эм тасхачыла «немислиле таулу халкълагъа ариу къарайдыла», деп хапарла жаядыла. Ол ётюрюкдю!

Гитлерчиле Совет Союзну халкъларын барын да - къабартылыланы, малкъарлыланы, оруслуланы, украинлыланы, белорусланы да бир кибик кёрюп болмайдыла».

Къабарты-Малкъарны къартлары Кавказ халкъны саулай гитлерчи жийиргенчледен эркин этерге, аладан бизни аталаны, аналаны, жашланы, къызланы къанларын алыргъа, партизан отрядлагъа кирирге, фронтха бютюнда бек болушургъа чакъыргъан эдиле.

Письмону ахырында былай айтыла эди:

«Биз Кавказ халкълары, бизни кючюбюз бир-бирибиз бла къаты шуёхлугъубузда, бизге уллу орус халкъны къарындаш болушлугъунда болгъанын билебиз. Аны себепли, къартлыгъыбызгъа, жашлыгъыбызгъа, къайсы миллетден болгъаныбызгъа да къарамай, барыбыз да, бир адам кибик, бизни къанлы душманыбыз Гитлерге къажау сыйлы къазауатха кётюрюлейик! Кесибиз кюсеген хорламны биз кёрюп болмагъан душманнга къажау къанлы къазауатда алайыкъ».

Бу документ СССР-ни кёп газетлеринде чыкъгъан эди, битеу къыралгъа радио бла берилген эди. Ол Къабарты-Малкъарны немислилени къолларына тюшмеген колхозларында, предприятиялада, учреждениялада жыйылыулада окъулгъан эди.

Ол заманда къайтмаздан озуп кетгендиле. Гитлерни эм аны жаныуар жыйыныны сюеклери чиригендиле. Болсада американлы империалистлени болушлукълары бла запад-германлы империалистле энтта да дунияны урушну ёртенине тюртюрге хазырланадыла. Алай ала тутхан муратларына жеталмазла. Энди дуния башхады. СССР-ни эм битеу социалист лагерьни деменгили кючлерин хорларгъа, аланы коммунизмни жолундан тайдырыргъа кишини къолундан бир заманда да келмез!