«Балкария» – жашауумда кёп жылланы итиннген муратымы толгъаныды»

Мырзаланы Салимат, Искусстволаны Шимал-Кавказ къырал институтуну  хореография бёлюмюню бакалавриатын, Краснодарда Маданият институтну да магистратурасын да бошап, «Балкария»  фольклор-этнография къырал  ансамбльде тепсейди. Аны бла бирге «Шагди»  ансамбльде да сабийлени юйретеди. Маданиятда тепсеуню жерини юсюнден бир къауум илму ишлени да авторуду ол. Бюгюн мени ушакъ нёгерим олду.

– Салимат, хар не да юйден башланады. Къайда, къаллай юйюрде туугъанса? Кесинг бла танышдыр газет окъуучуланы.

– Къыралыбызны бек ариу эм бек бийик, таулада орналгъан шахары Тырныауузда кеси къыйыны бла жашагъан, бир бирлерине билек болгъан юйюрде туугъанма. Атам, Этезланы Локъманны жашы Хызыр, къурулушчу болуп ишлегенди. Бусагъатда солуудады. Анам, Созайланы Асхатны къызы Фатимат, Элбрус районда Отарланы Омар атлы краеведение музейни таматасыды. Тамата къарындашым Таулан кёрмючле къурашдырыу жаны бла специалистди музейде. Эгечим Жулдуз а, анестезиолог-реаниматолог, республиканы кёп функциялы сабий больницасында ишлейди. Былайда ыннамы, Къулийланы Мухамматны къызы Жансуратны, сагъынмай болмайма. Ол, жаннетли болсун, кёп жылланы бизни бла жашап тургъанды, барыбызны да адетлеге, намысха, иш кёллю болургъа юйретиуде уллу къыйыны барды. Тырныауузда 3-чю номерли школну бошагъанма.

– Тепсеп не заманда башлагъанса? Жашау усталыкъгъа аны неден сайлагъанса?

– Тепсерге гитче заманымдан да сюйгенме. Экинчи классда окъугъанымда, Къулийланы Къайсын атлы Маданият юйде Къудайланы Махтар тепсерге юйрете эди да, ол къурагъан ансамбльге жюрюп башлагъан эдим. Ол замандан башлап, кесими жашаууму тепсеуден башха усталыкъда кёрмегенме.

– Биринчи устазынга кимни санайса? 

– Айтханымча, биринчи устазлырыма Къудайланы Мухтарны бла Юлия Майбороданы санайма. Юлия Георгиевна Тырныауузда Искусстволаны сабий школунда хореографиядан устаз  эди, «Арабеск» ансамбльни таматасы. Жарсыугъа, дуниясын жашлай ажымлы алышханды. Аладан сора да, «Салам» ансамбльни таматасы Будайланы Русланны айтыргъа сюеме ыразылыкъ бла. СКГИИ-де окъугъанымда уа, устазларым Ирина  Тухужева, Асият  Марзоева, Екатерина  Воюц болгъандыла. СКГИИ-де диплом таматам а Беслан Ашхотов эди.

– Артха къайтсакъ, сахнагъа ким, не заманда чыгъаргъанды сени?

– Манга ол заманда онеки жыл бола эди. Юлия Георгиевна чыгъаргъанды биринчи кере, ызы бла кёп кере да сахнагъа. «Арабеск» ансамбльни къурамында битеу россей конкурслагъа жетишимли къатышып тургъанма.

– Студент заманынгда Санкт-Петербургда «Невские перспективы» конкурсда «Халкъ тепсеуле» деген номинацияда Гран-при алгъанса, башха конкурслада да хорлап тургъанса.  Бюгюн халкъыбызны ёхтемлиги болгъан «Балкария» фольклор-этнография къырал ансамбльде тепсейсе. Ол санга неди?

– «Балкария» – жашауумда бек сыйлы, кёп жылланы итиннген муратымы толгъаныды.

– Тепсеуле кёп тюрлю боладыла: мажюсюлюк замандан тейрилеге аталгъан, адет-тёрели, жигитликни, сюймекликни юслеринден, оюн халлы... Къайсыларына устаса? Бек сюйгенинг да къайсыды?

– Къайсына да къатышама, тепсейме, алай адет-тёрелени ачыкълагъан тепсеулени жаратама. Аллай тепсеуледе халкъыбызны жашау болуму, тарыхы ачыкъланадыла. Мени бек сюйген тепсеуюм а «Голлуду». Ол тепсеуню эки-юч тюрлюсю тотурну ал айында жаз башында сабан ишле башланнган байрамында тепселгендиле.

– «Тепена», «Къысыр», абезех дегенча тепсеулеге кёп адам къатышады. Бирге тепсегенми, энчи тепсегенми къыйынды, сёз ючюн, тёгерек тепсеудеча не «Кийикледеча»? 

– Мени акъылыма, сынауума да кёре, кёп адам къатышхан тепсеуге артыкъ къыйын салынады, анда жууаплылыкъ да бегирек изленеди. Нек дегенде жыйырма адам, бир неда эки адам (къыз бла жаш) тепсегенча, бирча ариу, тюз къымылдап, тепсеуню оюнун бузмай, бир бирлерине сакъ болуп тепсерге керекдиле.

– СКГИИ-де къызыл диплом алгъанса. Ол бакалавриатды. Магистратурада уа къалай эдиле жетишимлеринг?

– Магистратурада къарачай-малкъар хореография бла байламлы илму ишле бла кюрешгенме. «Чыгъармачылыкъ  бла кюрешген адамла» деген федерал программаны чеклеринде халкъла аралы илму конференциялагъа къатышып тургъанма.

– Ма ол илму ишлерингден биринде, ол бир ара журналда басмаланнганы эсимдеди, сен динни бла тепсеуню байламлыкъларын сагъынаса. Газет окъуучулагъа да эсгертсенг эди аны.

– Биринчи курсда жазылгъан  ишимде  бурун заманлада, халкъыбыз тейрилеге ийнаннган кезиуледе баргъан дин тепсеуле эм музыка маданиятыбызны айныуунда не жерни алгъанларын тинтгенме. Ол эрттегили заманлада таулу халкъ уллу эм гитче тейрилеге эс бургъанды. Ата-бабаларыбыз кеслерини жашауларында аладан болушлукъ тилегендиле. Кёп тюрлю байрамла къурагъандыла, ол байрамлада малла союп, жырлап, тепсеп тургъандыла. Ма ол замандан келген къарачай-малкъар тепсеуле жюзден артыкъ бардыла. Сёз ючюн, Голлу байрамда башха эришиуле бла бирге тепсеу эришиу да бар эди.

– Сизде иш жыл сан бла чекленеди, жаш заманынгдача болалмайса. Адам къаллай бирге дери тепсерге боллукъду сахнада, тойда да? Къалай сунаса? Сёз ючюн, алгъын тёрелеге кёре, юйюр къурагъан тиширыуну тепсерге чакъырмагъандыла. Анга жаланда эрге бармагъан къызла эркин болгъандыла.

– Мени акъылыма кёре, профессионал сахнада къарыуу, сыфаты, чырайы бузулгъунчу тепсерге керекди. Отуз беш жылларында тепсеучюлени пенсиягъа кетерге эркин бошдан этмейдиле. Тойлада уа, жюреги къууанса, не жыл санда да тепсерге боллукъду. Хар не да тюрленнгенди.

– Бюгюн сен сабийлени да юйретесе тепсерге. Кёпмюдюле бу жаны бла фахмулула?

– Бек биринчиден, тепсерге келген сабийлени жюреклерине миллетлерине, тарыхларына, маданиятларына сюймеклик сингдирирге итинеме. Тепсеу – ол халкъны тилиди. Анда кёп тасха бугъунады. Кёп фахмулу жашчыкъла, къызчыкъла да бардыла. Менде тепсеп башлагъан сабийледен бюгюнлюкде «Балкария» ансамбльде тепсегенле да бардыла.

– Юйюр жашауунгу да билирге сюерикдиле газет окъуучуларыбыз. Аны юсюнден да бир-эки сёз?

–  2020 жылда Мырзаланы Асланбий бла юйюр къурагъанбыз. Ол Ич ишлени министерствосуну бир бёлюмюнде ишлейди. Эки сабий – жаш бла къыз – ёседиле. Къайын атам бла къайын анамдан сора юч къайын къызым барды да, барысындан да юйюр жашауубузда уллу болушлукъ кёреме.

– Алда не ахшы муратларынг бардыла, Салимат?

– Магистратурада башлагъан илму ишими бардыра, ёсюп келген тёлюге миллетибизни бай эм сейир тепсеу маданиятын кёргюзтюрге эм билдирирге муратым барды.