«Губуну териге жабышып тургъанын эслегенлей, мычымай врачха жетигиз»

Къабарты-Малкъарда  22 апрельге статистикагъа кёре, губу къабып, медицина учреждениялагъа келгенлени саны элли  ючге жетгенди, аладан жыйырма  ючюсю сабийледиле. Апрельден башлап  сентябрьге дери жукъгъан аурууланы жайгъан губула адамланы саулукъларына къоркъуу болгъанлай турадыла. Биз аны юсюнден КъМР-ни СПИД- ге эм инфекция ауруулагъа къажау арасыны алтынчы бёлюмюню таматасы Аппайланы Шамиль бла ушакъ бардыргъанбыз.   

- Шамиль, губула терекледенми тюшедиле адамны юсюне?

- Угъай, губула асламысында ханс  юсюнде турадыла. Бир-бирде юлкюледе кёрюрге да боллукъду аланы. Бизде парклада халкъ жюрюген, солугъан  жерлени губулагъа къажау акароцидный обработка этилмейди, аны ючюн сабийле бла паркга неда бахчагъызгъа чыкъсагъыз, жабыу жайып, ханслагъа олтурмагъыз.

Губу адам  юсюне кёчер ючюн, аны къаты бла ётерге керекди. Кеслери да аны ачыкъ жерин угъай, кёбюсюнде кийим тюбюне ётюп, алай  къабадыла. Мында бир игиси – къабар жерин  губу сагъат жарым неда эки сагъат окъуна сайлап турургъа боллукъду. Сёз ючюн, къол аязыбыз къатыды да, аны губу къапмайды. Ол жумушакъ терини излейди. Излей тургъанында аны эслесегиз, юсюгюзден терк окъуна къагъыгъыз.

- Къапхан эсе уа?

- Губуну териге жабышып тургъанын кёргенигизлей, мычымай медицина учреждениягъа барыгъыз. Ары не къадар терк жетсегиз, аллай бир игиди –  къаннга ауруула къозгъагъан микробла кёчерле деген къоркъуу азаяды. Бек игиси  травмпунктха жетсегизди, ол кече-кюн да ишлейди. Аллай амал жокъ эсе уа, къатыгъызда поликлиникада хирургия кабинетге киригиз.

Врачха жетерге бир тюрлю онг болмаса  уа, губуну кесигизге кетерирге тюшерикди. Аны этер ючюн энчи амалла бардыла: «Ручка-лассо» неда «Клещевёрт». Къолугъузда ол да болмаса,  губуну юсюне (териге жууугъуракъ жерде) жукъа халы къысып неда аны пинцет бла тутуп, аз-аз буруп, алай чыгъарыгъыз. Эсигизде болсун: аны терк тартыргъа жарамайды! Алай болса, териде бир кесеги къалып, ауруу къозгъаргъа боллукъду.

Алайды да, аны чыгъаргъандан сора,  мияла оруннга мылы мамукъ бла бирге салып, Нальчикде  Байсолтан улу атлы орамда  33-чю  номерли юйде Гигиена эм эпидемиология арагъа элтирге керекди. Анда губуну вирусу болгъанын бла болмагъанын тохташдырлыкъдыла.

Аны анализге элтирге амал болмагъандан неда анда вирус жокъду дегенден сора эки ыйыкъны ичинде саулугъугъузда осал тюрлениуле болсала: температурагъыз 39-41 градусха дери кётюрюлюп, башыгъыз, шаугютлеригиз ауруп, кёлюгюз аман этип башласа – мычымай врачха барыгъыз!

-  Адамны этине гумхотун сугъуп, къан иче тургъан губуну юсюне  бирле жау къуядыла. 

- Ол терсди. Жау  да къуймагъыз, пинцет бла терк тартмагъыз. Бу эки амалны хайырлансагъыз, губу ууланнган шытысын сизни теригизге къуярыкъды. Къаты халы бла губуну этигизге илиннген жеринден буууп, ары-бери этип суууругъуз. Губуну бармакъларыгъыз бла да эзмегиз, тийген эсегиз, къолларыгъызны сапын бла иги жууугъуз. Губу къапхан жерни къашымагъыз.

Губуну теригизден айыра тургъанда,  ол ёлюп къалгъан эсе да, аны пакетчикде  бузу болгъан термосха салыгъыз. Былайда бек кереклиси «сизни» губугъузну жугъуучу аурууу болгъанын  бла болмагъанын тохташдырыуду. Губу ауруулу болса,  сизге терк халда багъып тебирерикдиле.

- Саусуз малны къанын ичген губу   аурууну жаяды. Адамны аллай губу къапса, энцефалит неда боррелиоз болургъа боладыла. Аны юсюнден толуракъ хапар айтсагъыз эди? 

- Сизни къапхан губу ауруулу болгъаны тохташдырылса, инфекцияладан ауругъанланы бакъгъан врачха барыргъа керек боллукъду. Энцефалитден (мыйы ауруу) ауругъаныгъызны сезсегиз, ары дери уа анга къажау прививка этдирмеген эсегиз, заманны созмай, иммуноглобулинден укол этерге керекди. Онг бар эсе, боррелиоздан да антибиотик  керекди. Ол уколланы губу къапхандан сора 96 сагъатны ичинде этмесегиз, жарарыкъ тюйюлдю. Андан сора уа  бёлек ыйыкъны губу къапхан жерлеригизге эс  бура туругъуз.

Энцефалитли губу къапхандан сора инкубация кезиую 1-2 ыйыкъгъа созулады. Алай эсе да, ауруу кесин губу къапхандан сора экинчи кюнде неда ай озгъандан сора билдирирге да боллукъду. Адамны температурасы 38-40 градусха дери кётюрюллюкдю, къалтырауукъ тиерикди, къусарыгъы келликди, къусарыкъды, башы аурурукъду, къарыусуз боллукъду, жукълаялмай къыйналлыкъды, боюну, бети сын къатаргъа боллукъдула.

Боррелиоздан ауругъан адамны губу къапхан жерини тёгереги къызарыргъа боллукъду. Алай болса, адамны антибиотик дарманла бла багъаргъа керекди. Бу ауруу жюрекге, мыйыгъа, жиклеге жетеди, дайым ауруугъа айланыргъа, алай бла саусузну кёп жылланы ичинде къыйнап турургъа боллукъду. Ауругъанладан хар ючюнчю адамны губу къапхан терисинде абери кёрюнмейди. Ауругъанын башха шартла бла – температураны кётюрюлгени, шаугютлени ачыгъанлары, адам терк арыгъаны бла билирге боллукъду.

- Битеу губула жаймайдыла да жукъгъан аурууланы?

- Угъай. Жаланда саусуз малны къанын ичгенле жаядыла. Алай хар жолдан къаллай губу къапханын жаланда санэпидемстанцияда айталлыкъдыла.

- Къаллай профилактика этерге болады?

-Табийгъатха чыкъгъан кезиуледе акъсылдым кийимле киерге кюрешигиз. Аланы юсюнде губу женгил эсленеди. Юсюгюз не къадар жабылып болса, ол къадар игиди. Башыгъызгъа да бёрк киерге кюрешигиз.

Кырдыкга олтурургъа неда жатаргъа жарамайды. Гюллени жыйыу да тюз оюм болмаз,  баям,  алада  да губу болургъа боллукъду. Ол жерде аланы болгъанын бла къалгъанын а быллай амал билдирликди: акъсылдым быстырны алып, хансланы юсю бла ётдюрюгюз. Губула (бар эселе) олсагъат окъуна секирип, анга кёчерге кюреширикдиле. Аладан къорууланыр ючюн, энчи затланы – репеллентлени бла акарицидлени – хайырланыргъа амал барды. Биринчилери губуланы юркютедиле, экинчилери уа ёлтюредиле.

- Агъачха барып, ариу хауа бла солургъа сюйгенле да кёпдюле. Алагъа уа не амал?

- Бара эсегиз, кийимлеригизге  репеллентле себигиз, ала къурт-къумурсханы иги къоркъутадыла. «Уучу-чабакъчы» деген тюкенледе адамны санын къурт-къумурсхадан къоруулаучу костюмну сатып алыргъа да боллукъду. Губула адамны ачыкъ этине жетер ючюн, ёрге  минерге итиниучюдюле. Къоруулаучу костюмлада уа аланы тутарча  клапанла эм уулу тюклери бла сызлыкъла  бардыла. Губула алагъа кирселе, эки минутдан адамны къанын ичалмай, ёлюп къаладыла.

Агъачда, шахарны паркында болсагъыз да, анда-санда кесигизге, сабийлеригизге да къарай-къарай туругъуз. Агъачдан юйге гюлле, чапыракълары болгъан бутакъла, къуругъан гюлле эм аллай башха затла келтирмегиз – губула  алада бугъунуп турургъа боллукъдула, юйде уа къабарла да къоярла.

- Юйде итледе, киштикледе болургъа боламыдыла ала?

- Хау, сакъ болугъуз, сюйген итчигигиз агъачха сизни бла баргъан эсе, къуйругъу бла шахарда фатарыгъызгъа жыйырмадан аслам губу келтирирге боллукъду. Москвада биреу итини юсюнде вирусну жайыучу губуну бармакълары бла эзгенини хатасындан ауруп ёлгенди. 

Губулагъа къажау боюнлукъла сатыладыла. Андан сора да, юйде итни, киштикни юсюне-башына эс бурургъа керекди. 
Сёзсюз, жаз башы, келлик жай да бизни да, сабийлени да къууандырадыла. Алай сакълыкъ керекди.