Жазгъы кюнлени биринде

Бу хапарны ана тилибизде чыкъгъан газетде, радиода да кёп жылланы ишлеген журналист эмда жазыучу Къожакъланы Тамара жазгъанды. Аны ичинде бир ариу сюймеклик жомакъ барды. Окъуучуларыбызны аны окъургъа чыкъырабыз.

Мени атамы къарындашы  Локъман къойчу къошда ишлейди. Ол кеси да уста уучуду. Къошдан юйге келсе, сейирлик хапарла айтып, бизни зауукъ этдире эди. Мен а хар заманда, «Мени къошха ала барсанг а» деп, тилеучюме. Ол манга, школну бошасам, къошха да, биргесине уугъа да элте турургъа сёз бериучю эди. Жаз жашил къанатларын кенг кере келип, тынгылы олтурду. Мени да жетинчиден сегизинчи классха кёчюрдюле. Локъман а, не эсе да келмей бираз мычыды. Бир кюн а мени тенглерим бла юй жанында ашыкъ ойнай тургъанымлай, ат аякъ таууш эшитип, чартлап, таш жолгъа чыкъдым. Къарагъанымда  Локъман ышара-ышара жууукълашып келе эди. Мен аны аллына чабып барып, андан ауур артмакъланы алыргъа умут этдим, алай ала асыры ауурдан кётюралмай, жерге бошладым. Ол атдан тюшюп, жюгенни къолума тутдура, «Къалайса, жигит!» - деп ийнакълай, инбашымдан къакъды. Мен атны тартып барып чалыгъа такъдым, кесими уа жюрегим ассыры къууангандан, тамагъым тыгъылып, аякъ тюбюмде чёп сынмай, аны ызындан юйге кирдим.

–  Келин, жаш школну къалай бошагъанды? – деп сорду Локъман.

– Къагъытында аман белгиси жокъду, алай андан да иги окъургъа къолундан келлик эди. Ойнаргъа асыры къызгъандан, дерслерине кёл берип, окъумайды,– деди анам, манга терс къарай. Мен аны ол айтханын жаратмадым. Локъман къошха элтмей, юйде къоюп кетер деп къоркъа эдим.

– Келмей кёп къалдынг да, э жаш, - деди анам Локъманнга.

– Къой къыркъыу асыры къыстау баргъандан, бу эки кюнде бошагъанбыз. Башыбызны ёрге кётюрюрге да жокъ эди заманыбыз. Правленнге бир ашыгъышлы ишим болуп, андан эне келгенме, сора манга айланып, - Хызыр, жолгъа хазырлан, - деди къысха.

Мен аны айтханына экили болуп, тюзмю айта болур деп, тюрслеп къарадым. Сора ол керти да кёлю бла айтханын ангылап, чабып, эшикге чыгып, чардакъда жолоучу хапчюклерими жыйышдыра башладым. Мен алай хазырлана тургъанда, анам манга: «Сен хыпияр хатса, энди бармай болмай эсенг, атангы къарындашы айтхандан чыкъмай жюрю», - деди. Мен ол айтханлай этерме деп, анга толу сёз бердим.

… Алай бла биз толу хазырланып жолгъа атландыкъ. Экибиз да Локъманны узун – къулакъ тор атына минип, орамгъа чыкъдыкъ. Мени жаш тенглерим къалмай ашырыргъа чыкъдыла.

Биз элден чыгъып, тала бла ёрге тебредик. Сандан бир ургъан салкъын аязчыкъ бийик кырдыкъланы башларын къаушалтады. Аллыбызда къалын агъач эсленеди. Ол бек жууукъдача кёрюнеди, алай жомакъдача, биз не бара эсек да, жеталмайбыз. Кюн да башыбыздан бекден–бек къыздыра, ёргеден–ёрге ёрлей барады. Асыры чууакъдан кёзлеринги къаматады. Кёкню бийиклигинде къайдан эсе да ажаша келген, жюн буштукъчукъча, бир гитче булутчукъ кюнню кёзюн жабады, андан жашил тюзге тюшген ауана тумалана, чулгъана, къайры эсе да ашыгъышлы жюзеди. Сол жаныбызда бурма сыртла, акъ ёхтем таула сюеледиле. Тау къушу кёкде тёгерек айлана кетип, ташча атылып барып, сайлап бир жютю жухну башына чёгеди, сора дагъыда анга сокъураннганча, къанатларын кенгирек керип, бийикге кетип, тала башында тёгерек айланады. Ол башха болмай гитче самолётчукъгъа ушайды. Бу табийгъатны ариулугъу мени асыры бийлегенден, мен тюшюмдеча алай барама. Бир заманда биз къалын агъачха ташайдыкъ. Агъач иги салкъын эди, къызыу кюнню нюрлю таякълары жаланда жепи жерледен кючден ычхынып, кесини жарыгъын къарангы агъачны ичинде сёдегей тёгеди. Мында жашагъан чыпчыкъла хар бири кесини жазгъы тилинде жырлайдыла. Къайда эсе да кукук къычыргъан таууш да эшитиледи.  Мен аны къычыргъанын жаланда тогъузгъа дери санадым. Саскыла да тынгысыздыла. Жолну эки жанында бийик терекле, кеслерини ийнели эм кенг чапыракълы узун къолларын бизге узатып, жолубуздан чырмайдыла. Кёп баргъандан сора биз, тюз да жукълап уяннганча, къарангыдан биягъы жарыкъ жолгъа тюшдюк. Болсада кюн алгъынча бек къыздырмай, артха айлана барады. Аллыбызда биягъыча кибик таула, аланы къар башлары къызара барадыла. Терен къолну эки жарып баргъан тау суу ташдан-ташха секире, кимге эсе да ачыуланнганча, кесини ёмюрлюк хыны эжиуюн тартады. Мени оюмларымы Локъманны:

– Хызыр, арыгъан болурса, не эсе да сёлешген да этмейсе ,– деген сёзю бёлдюрдю.

Алай мен бу жерлени ариулукъларына къарап къанмай, аладан бир такъыйкъгъа да кёзлерими айырылмай бара эдим. Арыгъан а эсимде да жокъ эди. Ат бек арыгъан эди, биз андан тюшюп, аны башындан тартып барабыз. Жыяу жолчукъ бизни бийикге чыгъарды. Мен андан ары жанына къарагъанымда, сыртлада ташла атылып тургъанча бир затланы кёрдюм. Локъман мени къарагъанымы эслеп:

– Хызыр, ала бизни къой сюрюулерибиздиле. Ала барысы да бизни колхознудула. Къошха да кёп бармай, ол ма мында, башындады деп, – къолу бла тёш башын кёргюзтдю.

Адам сёлешген, ит юрген, къой макъыргъан тауушла жууукъдан жууукъ эштиледиле. Мен къош таба къарагъанымда, бир къарт чыкъды. Ол Локъманны кёргенлей:

– Локъман, къайтыпмы къалдынг, болмаса да бюгюн элде солуй келсен эди уа, нек ашыкъдынг? – деди. Сора мени кёрюп:

– Къонакъ да келе болур дейме, – деп аллыма келип, уллу адам бла саламлашханча, къолуму тутду. Ышарса аны бети къобузча жыйырыла эди, алай акъсыл мыйыкъларыны тюбюнден кёрюннген акъ тишлери, теренден къарагъан тири кёзлери аны жаш адамгъа ушата эдиле.

 – Мен да бусагъатда азыкъ къайгъыдан бошап, жашланы алларына къарап турама. Келигиз солугъуз. Ала да бусагъат жыйылырла. Келир заманлары болады, – деп къарт ючаякъны юсюнде тылпыуу кёкге баргъан къазанны къатында жанлады. Къара къазанны тюбюн жарыкъ отну узун тиллери жалайдыла.

Къарт кесеулени бирге ышырып, къалакъ бла къазанда этлени айландырады. Мен ач болгъан болурем, бишген итни ийиси мени бурун тешиклерими дыгъыл этгенча, къозута эди. Къолдан къойчу жашланы хахай-тухайлары эшитиледиле.

Ингирлик кесини къуллугъун толтура, тёгерекни аулай келип, къарангы къучагъына къыса барады.

Мырза (ол къартны аты эди) патеген фонарны жандырып, къош ортасында тургъан тёгерек тепсини юсюне салды. Сора агъач тегенени алып чыгъып, аны этледен ёрге къалап, агъач аякъла бла айран, тузлукъ салды. Ол алай эте тургунчу, къойчу жашла мужураларын да къолларына алып, келдиле. Ала Сафар бла Мурат эдиле. Мен ала бла терк окъуна шагъырей болдум. Биз ашаргъа олтурдукъ. Мырзаны гыржынлары, къазанда бишген къой эт, айран ассыры татыулудан мен ашап зауукъ этдим.

Ашап-ичип бошагъандан сора, мен тышына чыгъып, тёгерекге къараргъа умут этдим, алай эшик юсюнде жатхан лохпай парийни кёрюп, элгенип,  ызыма бурулдум, Сафар мени абызырагъан халымы эслеп:

– Хызыр, бетинг да кетди, ай таланнган, не болду санга? – деп сорду.

– Мен уялып, баш энишге къарадым. Сафар къайтарып сорду да, мен къутулулмазлыгъымы сезип:

– Ит… – деп, къысха жауап этдим.

– О-о, итми дейсе, – деп созуп ышарды Сафар. – Сен андан бош къоркъаса, ол бизни къонагъыбызгъа тиймейди. Тийгенни къой да, анга хурмет окъуна этиучюдю. Ол бек акъыллы жаныуарды. Мен аны Басхан аузундан гитче кючюклей бир къойчу къартдан алып келип ёсдюргенме. Бусагъатда уа ол манга тенглик окъуна этеди, – деди Сафар. Мен барып Сафарны къатында олтурдум. Сора ол андан ары:

– Бир ингирде къойланы да ыстауатха жыйып, патеген алайым деп къоншу къошха кетдим. Патеген алып къайтып келе, итни дыгалас этип, къайгъылы юре тургъанын эшитдим да, «Тейри не эсе да бир палах барды» -деп, къошха терк къууулдум. Жетгенимде, ма бу ит бир бёрю бла талаша тура эди. Мен къошха кирип, ушкокну алып чыкъгъынчы, парий аны богъурдагъын къыркъгъан эди. Аны бир кёзюнден, боюнундан, аркъасындан да къан бара эди. Андан бери парийни жаралары сау болгъандыла, алай кёзю… бир кёзю…– деп, Сафар къошну эшиги таба мудах къарады. Парий, босагъа къатында эки ал аягъын да алгъа созуп, къошдагъылагъа: «ала сиз не хапар айтасыз», дегенча къарай эди. Аны бир кёзю чыракъ жарыгъында жылтырай, экинчи кёзю уа жанып ёчюлген кесеуге ушай эди.

Эшикге чыкъгъанымда, аллымда бийик тауланы къарангы ауаналары болмаса жукъ эсленмейди. Сора сагъышлы тёгерекни кёзлерим бла аулай кетип, узакъда бир жылтырагъан зат кёрдюм. Алайда башха болмай кёк жерге тюшюп тургъанча кёрюне эди. Ай бла алтын жулдузла, кюзгюдеча къалтырай кёрюне эдиле. Мен не къадар къарасам да, ол алай нек болгъанын ангыламадым. Кече жаланда ол жарыкъ бек ариу кёрюне эди, мен кёзюмю аладан айыралмай къарайма.

– Хызыр, жаратамыса бизни тау хауабызны? Къалай зауукълуду, къалай хычыуунду, кёремисе? – деди къарт Мырза. Мен аны айтханына жауап да къайтармай, «Ол жылтырагъан неди?»,- деп сордум.

 – А-а, ол а кёлдю, Хызыр. Ай кече ол жаннган кёзге ушайды. Ол энишгеде болгъаны себепли, кёремисе, тюз да къол аяздача, алай кёрюнеди. Халкъда ол кёлню юсюнден къаллай сейирлик жомакъ жюрюгенин а эшитгенмисе? – деп сорду Мырза. Мен андан ол жомакъны айтырын тиледим.

– Олтур сора былай, – деп,  Мырза жерни кёргюзтдю… Эртте, эртте, бу жерледе адамла жашап болгъандыла, дейдиле. Ол заманда дунияда кюйсюзлюк, зулмулукъ да уллу болгъанды. Бир къойчу жаш былайда байны къойларын кютюп айланнганды. Бир кюн а шаудан къатында тенг къызлары солургъа чыкъгъан бир ариу къызны эслегенди. Жаш аны ол кюн болмаса бир да кёрмегенди. Ол кюнден башлап, ариу къыз къойчуну тынгысыз этгенди. Аны сюйюп, аны юсюнден сагъыш эте, кече жатса тюшюнде кёре, кёп инжилгенди. Къыз да жашны кёргенлей окъуна бек жаратханды. Ала бир-бирни бек сюйгендиле. Къызны атасы уа кюйсюз бий болгъанды. Ол къойчу жашха къызын бергенден эсе ёлтюрюрге ыразы эди. Жашны тенглери уа таукел этип, кюнлени биринде къызны къачырыргъа оноулашхандыла. Ала къыз бла тиллери бир болуп, аны къойчуну жарлы къошуна элтгендиле. Болсада бий ол кюн окъуна кесини къарауашларын жиберип, жашны къол ичинде ёлтюргенди. Тенглери жыйылып, къойчуну алайда бушуулу асырагъандыла. Къыз а ол кюн окъуна юйюнден думп болуп, агъачха кетгенди. Алай ол халкъдан жашырын, кюн сайын жашны къабырына келип, кёп жылланы ётдюргенди.

Бу кёл къызны кёз жашларындан болгъан кёлдю деучюдюле. Кёл керти да, кёз жашча, алай тазады, ичине къарасанг, терен болгъанлыкъгъа, тюбю кёрюнеди, сууу да кемсиз сууукъдан, – деп бошады къарт.

Мырза хапарын бошагъынчы мен ол жерден кёзюмю алмай къарадым. Бийик кёкдеги ай, кёлде жуууннганча, бирде жокъ болуп, бирде жюзюп башына чыкъгъанча алай кёрюнеди…

Къошну эшиги ачыкъ эди… Мырза да фонарьны ёчюлтюп, эшик башына такъды. Тёгерекни къарангылыкъ бийледи. Мен къошну эшигинден кёрюннген кёлге къарай кетип жукъладым. Сора танг аласында тюшюмде ол ариу къызны кёрдюм: аны узун къара чачы эки жанына тёгюлюп, тюз да табанларына жете эди. Юсюнде узун, аякъларын жапхан акъ жыйрыгъы… Ол бир уллу ариу сууну ары жанындан манга не эсе да айтханча, эринлерин къымылдата, къолларын мени таба узатады. Мени этими сууукъ тер басды. Къоркъгъандан сын болуп, жукъ айталмай, къолуму анга болушлукъгъа узатыргъа тебирегенлей, Локъманны «Хызыр, Хызыр!» Деген тауушуна уяндым.

Мен секирип ёрге туруп, ол жаланда мени тюшюм болгъанына къууандым. Тёгерек шошду. Алыкъа танг белги бермегенди. Узакъда тау черекни тауушу эшИтиледи.

Локъман Ушкогу бла аллымда, мен да къолумДа мужурам бла тау башына элтген айланч жолчукъ бла ёрге тебиредик.