27 апрельде РФ-де Парламентаризмни кюню белгиленеди. Ол Россейде биринчи демократиялы институт – Къырал Дума – къуралгъаны бла байламлы тохташдырылгъанды. Бюгюнлюкде уа Россей Федерацияны хар субъектинде да халкъны сейирлерин къоруулагъан, жашауну хар бёлюмюн да игилендириуге бурулгъан законланы хазырлагъан органла бардыла. Биз профессионал байрамны аллында КъМР-ни Парламентини 5-чи, 6-чы эм 7-чи чакъырылыуларыны депутаты, Контроль эм регламент жаны бла комитетни башчысы Кансаланы Елена, Малкъондуланы Идрисни къызы, бла ушакъ бардыргъанбыз.
– Елена Идрисовна, Россейде Парламентаризмни кюнюню аллында тюбешгенбиз. Окъуучуларыбызгъа бу байрамны магъанасын къалай ангылатырыкъ эдигиз?
– Соруугъа жууап бериуню къысха тарых шартла бла башларгъа сюеме. Патчах Россейде 1906 жылда Къырал Дума къуралгъанды, байрам аны бла байламлы болгъаны белгилиди. Анга кавказ халкъланы келечилери да киргенлери энчи магъаналыды.
Къабарты-Малкъарда Парламентаризмни тамырлары ёмюрлени теренинден келедиле – жамауатха башчылыкъ этиу демократия тёрелени орта ёмюрледе окъуна эслерге боллукъду. Таулулада жамауатны жашауу, къоркъуусузлугъу бла байламлы магъаналы сорууланы «Ныгъышда» эмда «Тёреде» сюзгендиле. Къабартылылада уа – «Хасэде».
Бу байрам парламент тёреле сакъланнганларыны, заманнга кёре айныгъанларыны белгисиди. Ол законла чыгъарыучу органланы ишлерине эс бурур, аны борчларын жамауатха кенг белгили этер, россейли къыраллыкъны кючлер, шёндюгю граждан обществону айнытыр мурат бла тохташдырылгъанды.
– Тиширыу депутат социал соруулагъа, адамны къайгъыларына энчи эс бурады, бюджетни суху тарихлери анга артыкъ сейир тюйюлдюле, деген оюм барды. Ол кертимиди?
– Аллай чекле салгъан терсди, бюгюнлюкде тиширыула битеу бёлюмледе да хунерлидиле, тиридиле, жетишимлидиле. Бизге табийгъат къайгъырыулукъну, сезимлени артыгъы бла бергенди, баям, адамны жарсыуларына, тилеклерине, социал соруулагъа аны ючюн энчи магъана беребиз. Кесим да алайма, манга адамны жарсыулары, жюрегиндеги жууукъдула.
Парламентде кёп жылланы ишлейме, санауума таянып, бизни тиширыула билимлидиле, ишлерин биледиле, битеу жумушлагъа къатышадыла, дерге сюеме. Эр кишиле да алайдыла. Бирде депутатларыбыз аллай энчи шартланы кёредиле, сезедиле, мен а къалай ангыламай къалгъан болурма деп, сейир окъуна этиучюме.
– Сиз Контроль эм регламент жаны бла комитетге башчылыкъ этесиз. Аны борчларын ангылатсагъыз эди.
– Энчиликлени юслеринден айтханда, биз, башха комитетлеге ушамай, министерствола неда ведомствола бла байламлыкъда ишлемейбиз. Борчубуз – Парламентни ишин ичинден къурауду. Депутатла Конституцияны, ишибизни белгилеген законланы, Парламентни регламентини чеклеринде кеслерини жумушларын толтурадыла. Биз а ала низамны, салыннган чеклени сакъларларын жалчытабыз.
Парламентни пленар эм президиумну жыйылыуларын хазырлар ючюн жууаплыбыз. Аны бла бирге сессияда толтуруллукъ жумушланы жыйышдырабыз. Дагъыда депутатланы социал эм башха гарантиялары сакъланырларын, депутат этика толтурулурун эм алача магъаналы жумушланы тамамлайбыз. Депутат нёгерлерибиз борчларыбызны ангылайдыла. Аны себепли ишибиз даулашсыз, къуралыулу, жарашыулу барады.
– Жамауатда, депутатла къуру кеслерини файдаларыны, бизнеслерини, айырыуланы аллында рейтинглерини юслеринден сагъыш этедиле, деген хапарланы да эшитирге тюшеди…
– Ол оюм терс болгъанын арсарсыз айтама. Биринчиден, айырыула партия тизмелеге кёре бардырыладыла, депутатны энчи рейтинги жокъду.
Парламентде бизнес бла кюрешгенле болгъанлары уа тюздю. Республиканы законла чыгъарыучу органына битеу бёлюмлени келечилери сайланыргъа керекдиле. Алай кёп жылланы ичинде Парламент социал магъаналылыгъын тас этмей келеди. Саулукъ сакълауда, илмуда, маданиятда, билим бериуде, спортда къуллукъ этгенлени саны орта эсеп бла 30–35 процентге жетеди – ол депутатланы ючден бириди.
Ишчи нёгерлерим чомарт адамла болгъанларын айтыргъа сюеме – ол неда бу ахшы ишни юсюнден билселе, аны жашаугъа сингдирир ючюн, къолдан келгенни этедиле. Сёзге, биз социал учрежденияладан алтысына болушабыз, энчи аскер операция башланнган кюнден депутатла кеслерини файдаларындан аскерчиле излеген затланы алып ашырадыла, республикада, андан тышында бардырылгъан жандауурлукъ ишлеге къатышадыла. Жандауурлукъ иш дайым да бардырылады, къуру айырыуланы аллында угъай.
– Инсанла бла байламлыкъла къалай къуралгъандыла? Сизге тюзюнлей сёлешип, адам къайгъысын айталлыкъмыды?
– Айырыучула бла тюбешиуле, сорууларына жууапла хазырлау депутатны баш борчларындан бириди. Комитетлени башчылары, Парламентде профессионал халда ишлеген депутатла, ыйыкъгъа бир кере приём бардырадыла. Мен байрым кюнню сайлагъанма. «Единая Россияны» фракциясыны келечилери аланы партияны жамауат штабында бардырадыла, сагъатла, кюнле белгиленип, тизме сайтыбызда басмаланыпды. Алгъадан жазылмагъан инсан да бир жанында къаллыкъ тюйюлдю, анга да тынгыларыкъдыла.
Алгъынча, депутат бир округдан сайланмай эсе да, хар бирибиз да районла бла ишлейбиз. Алай адам жашагъан жерине къарамай, жарсыууна кёре профильли комитетни башчысы бла тюбеширге боллукъду. Белгили этилген кемчиликле, жарсыула эсепге алынадыла, ызы бла аланы сейирлери болгъан органла бла бирге сюзебиз. Жууап тохташдырылгъан болжалдан кеч къалмай бериледи.
Адам приёмгъа кеси келалмай эсе уа, тилегин жазып ашырыргъа, телефон бла сёлеширге боллукъду. Ала да эсепге алынадыла. Манга да сёлешиучюдюле.
Айырыучуланы сорууларына, тилеклерине депутатла жууаплы кёзден къарайдыла. Аланы тамамлау парламентни жууаплылыгъында тюйюл эсе да, сейирлери болгъан органла бла бирге аланы ахырына жетдирирге кюрешебиз. Тилеги, жарсыуу бла келген адамгъа болушалсанг, жарсыуун кетералсанг, кёлюнг кётюрюледи, къууанаса.
– Адамны ич дуниясы, хали юйюрюнде къуралады. Атагъыз, анагъыз сизге жашауда къаллай эм уллу дерс бергендиле? Аны сабийлеригизге юйреталгъанмысыз?
– Атамы, анамы юслеринден жюрегим кётюрюлюп, ёхтемленип айтыучума. Ала устазла болгъандыла, битеу жашауларын сайлагъан усталыкъларына жоралагъандыла.
Атам, жарсыугъа, ол дуниясын алышханды, физика-математика илмуланы кандидаты болгъанды, Къабарты-Малкъар къырал университетде физикадан окъутханды. Къабарты-Малкъар аграр-мелиоратив институт (бюгюнлюкде аграр университет) къуралгъанда, ары кёчюп, физика илмуланы кафедрасына башчылыкъ этгенди.
Алай анга физик-лирик дерге боллукъду, кёплени эсинде ол таулу назмучуланы чыгъармаларына макъам салгъан, аланы айтхан жырчыча къалгъанды.
Анам Теммоланы Ахматны къызы Зоя тарыхдан бла обществознаниядан устазды, ол кёп жылланы туугъан элим Яникойда школгъа башчылыкъ этгенди. Бюгюнлюкде пенсиядады, заманын туудукълары бла ётдюреди.
Атам, анам да бизни сансыз болмазгъа, жууаплылыкъны алыргъа къоркъмазгъа, адамланы миллетине, динине кёре айырмай, барысына да бирча хурмет этерге, хар атламыбызны, ишибизни тюзлюк бла этерге юйретгендиле, сау болсунла. Сабийликде алгъан инсанлыкъ, адеп-къылыкъ дерсле мени жашау жолуму белгилегендиле.
Эсимдеди, сабийлигимде элде чыракъны терк-терк ёчюлтгенлери. Ол а бизге атабызны тёгерегине жыйылып, аны хапарларына тынгыларгъа насып болгъан заман эди. Ол жашаууну, жууукъларыны, нёгерлерини юслеринден сейир хапарла айтханды, тукъум жууукълукъну ангылатханды, аны хайырындан ата-бабаларыбызны атларын жети тёлюге дери билебиз. Ол ушакъла бизге игини бла аманны айырыргъа, тюзню бла терсни ангыларгъа юйретгендиле.
Бюгюн жыл саным эллиден озгъанды, алай терс ишим, керексиз сёзюм бла атамы атына кир къондурурма, аны атын аман бла айтдырырма деп къоркъама. Не заманда да, атам а не айтырыкъ болур эди, деп сагъыш этеме.
Сабийлени да бу ниетледе, тёреледе юйретирге кюрешебиз. Болалгъанмамы, билмейме, заман кёргюзтюр.
– Жашауда, ишде да адам тюрлю-тюрлю болумлагъа тюбейди. Атагъыз, анагъыз юйретген дерс политикада тюрленмей, кесигизни сакъларгъа болушханды деп айталлыкъмысыз?
– Аланы сёзлери бла этген ишлери бир бирлерине чюйре бир заманда да келмегендиле. Атамы, адамла санга къалай болурларын сюе эсенг, кесинг да алагъа ол кёзден къара, кече женгил жюрек бла жукълар ючюн кесинги аллынгда тюзлюклю бол, деген насийхатларын бир заманда да унутмагъанма.
– «Депутат» болумдан «ана, юй бийче» сезимге кёчген женгилмиди? Комитетге башчылыкъ этиуден солугъан заманда не бла кюреширге сюесиз?
– Кертисин айтханда, бек алгъа анама, юй бийчеме, аладан сора – депутат. Юй башчым бла юч жаш ёсдюребиз. Юйде жангыз тиширыу болсанг, битеу аналача, ишден юй жумушлагъа сагъыш да этмей кёчесе. Хар нени да заманында этерге жетишалмайса иш бла байламлы. Алай эрттенликде бла ингирде жылы аш хазырларгъа кюрешеме.
Мен акъыл этгенден, ана сабийлери бла сёлеширге, аланы сагъышларына, муратларына тынгыларгъа заман табаргъа керекди. Ол бек магъаналыды.
Къалай солуйма дегенде уа, тиширыуланы кёбюсю сейир этерик болурла. Футболну бек сюеме. Жашладан бири беш жылындан бери футбол бла кюрешгенди, тюрлю-тюрлю сылтаула бла аны къояргъа тюшгенди. Алай бу спортха сюймеклик манга да жукъгъанды. Аны бла бирге жараулагъа жюрюй, оюнларына къарай, менича футболну сюйген ата-анала бла танышханма.
– Кёп жылланы «халкъ сайлагъан» даражаны жюрютесиз. Алай, сёз ючюн, тамбла эрттенликде политикада жолугъуз тауусулгъанын билсегиз не зат бла кюрешириксиз?
– Усталыкъ, ишлеген жер адамны жашаууна себеплик этеди, алай ич дуниясын алышмайды. Аны ючюн кесимлей къаллыкъма. Не зат бла кюреширикме? Солуу кюнледе ыразылыкъ, ырахматлыкъ берген жумушла бла – юйюрюм, сабийлерим бла.
– Депутат жылла сизни тюрлендиргенмидиле?
– Ала манга билим, сынау бергендиле. Жылла бла оюмлуракъ, акъыллыракъ, аны бла бирге жумушагъыракъ, тёзюмлюрек да болгъанма.
– Парламентни эшиклеринден биринчи кере кирген 22-жыллыкъ Еленагъа не айтырыкъ эдигиз?
– Парламент биринчи эм жангыз ишчи жеримди. Бери диплом ишими къоруулагъандан сора келгенме. Быллай жууаплы жерде ишлеялырмамы, деп бек къоркъгъанма, къалтырагъаным кёрюннген окъуна эте болур эди. Манга болушхан, къоркъгъанымы къарыусузлукъгъа санамай кёл этдирген, ийнаннган таматалагъа ыразылыгъымы билдирирге сюеме.
Депутат мандат алгъынчы Парламентни аппаратында тюрлю-тюрлю къуллукълада ишлегенме. Анда жыйышдыргъан сынау, билим шёндюгю ишими мурдору болгъанды, аны энчиликлерине юйретгенди.
22-жыллыкъ къызчыкъгъа уа: «Къайгъырма, сен хар неге да жетишаллыкъса», – дерге сюеме.
Къысха халда:
– Политикада къаллай тиширыулагъа бюсюрейсиз: къурчдан ишленнген, бизнес-леди, хар нени да билген, адам да эслемеген жууаш неда тюзлюк ючюн кесин аямагъан?
– Тири эмда тюзлюк ючюн кюрешген.
– Тиширыулукъ болушамыды неда чырмагъанмы этеди?
– Болумгъа кёре.
– Жилямукъла даулашда хорламны баш мадарымыдыла?
– Сёзсюз, угъай.
– Адамны баш ышаны къаллайды?
– Къайгъырыулукъ.
– Кесигизни насыплыгъа санаймысыз?
– Хау!
