Малкъарны биринчи назмучусу

Малкъар адабиятны мурдорун салгъан Мечиланы Кязим туугъанлы 1959 жылда 100 жыл толгъан эди. Аны жюзжыллыгъын белгилерге бизни республикада адабият эм маданият бёлюмледе ишлегенле аллындан окъуна хазырланып башлагъандыла. Бу сиз окъурукъ материал «Коммунизмге жол» газетни 1957 жылда 27 октябрьни  номеринде чыкъгъанды. Ол эсге тюшюрюудю, баям, кёчгюнчюлюкге дери жазылгъан болурму деригибиз келеди. Автору уа Ахмадия Малкъарлыды.

1920 жылда Огъары Малкъардан Тёбен Чегемге барыргъа тюшген эди. Ол кезиуледе арба жол бла барсанг, Къашхатаугъа келип, Илар тюзю эм Хияу бла неда Мисхох эм Хасания бла Нальчикге жетип, Тёбен Чегемге алай барыргъа керекди. Мени уа не атым, не арбам жокъ. Жаяулай аллай бир узакъ айланыргъа къыйынды, кеси да юч кюн алады. Ол бир жанындан. Экинчи жанындан а ол жолла бла жюрюрге бек къоркъуулуду.

Ма аны себепли манга Малкъар суу боюнундан Холам — Бызынгы суу боюнуна, андан а Чегем боюннга аууп, Тёбен Чегемге алай барыргъа тюшгенди. Ары дери ол жол бла жюрюп таныгъаным жокъ эди. Болсада таукел этип, эки жумушакъ чабыргъа да бурду саламдан салып, эрттенликге кюн тиерге Шауурдатха чыкъдым.

Мен да элни орта орамы бла озуп баргъанлай,  Гадийланы Бийсолтаннга тюбедим. Аны бла алгъындан шагъырей эдик да, кёргенлей къол тутуп саламлашдыкъ. «Юйге жууукъ бол»,- деп къаты болду. Болсада бек ашыгъа эдим да, юйге къайтмадым. Бийсолтан белгили мараучуладан бириди, къаялада аны аягъы жетмеген жер хазна болмагъанын биле эдим. Къайры барлыгъымы, жолну танымагъанымы айтханымда ол, кюлген да этип: «Бир да къоркъма, ажашама деп кюрешсенг да,  барыр жеринг жокъду. Къураннган сууну боюну бла бара кетип, онг жанынга бурулуп ыфчыкъгъа чыкъсанг, тюз аллынгда Бызынгы, аны башында Шыкъы, андан ёрге ёрлесенг а, Чегем ыфчыгы», — деп, жиги бла ангылатды.

Иги жюрюген адамгъа Шауурдатдан Бызынгыгъа тёрт-беш сагъатлыкъ жолду. Болсада мен экиндиден алгъа келалмагъан эдим. Нек десенг, ол жерлени ариулугъуна, тамашалыгъына къарап тоялмай, ыфчыкка олтуруп, эки сагъатдан да кёп къоратхан эдим. Сол жанынга къарасанг, битеу дуния билген къар башлы Къоштан турады. Аны тёгерегинде балаларыча жыйылып, атсыз къая чыранла. Онг жанынга айланып къарасанг ,Холам ыфчыгы, аны бир жаны уа тогъай тартылып къая ыранла. Арт жанынга къарасанг Малкъар ауузу, аллынга къарасанг,  Холам-Бызынгы суу ауузу: бир жаны бирсиден ариу — къарап тоймазса.

Бызынгыны къыйырында юйлеге жетгенимде, къартла экиндиден сора ашхамны сакълап, таурух айта тургъанларын кёреме. Жамауат бла саламлашып, ныгъышны къартладан узагъыракъ къыйырында олтурама. Аладан бири уа, сакъалы, тону да къурум болуп, бир къолунда минчакъланы санай, башында да къызыл тюрк перси бла: «Ай жаш, бери жууукъ олтур. Намысынг, насыбынг да кёп болсун. Биз да билирге сюебиз: къайдан келесе, къайры бараса, кимни жашыса?» —деп сорду.

Мен да аны соргъанына жууап берип, кимни жашы болгъанымы билгенде, къартладан бири: «Эй жаным, сени атанг мени антлы жууугъумду, кел юйге барайыкъ», - деп,  юйюне элтди.

Къонакъгъа иги къараргъа биз малкъарлыланы бир миллет озмаз. Не иги заты болса, къонакъны аны бла сыйлайдыла. Кесини жокъ эсе да,  не ёнкюч, не сатып алыр. Мени да бек иги сыйлап, ариу кёрдюле. Болсада мени умутум а алада къалыргъа тюйюл эди. Ныгъыш ичинде чакъыргъандан сора уялып баргъан эдим ансы, кесими умутум а Мечиланы Кязимни табып, аны бла шагъырей болургъа эди.

Ма ол себепден эртте къобуп, Шыкъыгъа чыкъгъан эдим. Сурап Кязимни къабагъын къакъгъанда, алаша,  акъсакъ киши, юсюнде да ишчи кийимлери бла эшикни ачып, жууукъ бол,  деди. Мен да сау бол, жууукъ болуп этеригим жокъду, алай Кязимни бир кёрюр ючюн къайтханма дегенде: «Кел, Кязим да юйдеди», — деп, юйге угъай, отоугъа чакъырып: «Шагъырей бол, бу мени къызым Хафисатды»,  — деп, къызына уа: «Ай къыз, санга жаш къонакъ келтиргенме, иги къара, сыйла»,  — деп, манга къолун узатды:

- Кязим деген менме. Жырларымы окъусанг эди, сормай окъуна танырыкъ эдинг, мен кесими ахсакъ болгъанымы ачыкъ жазама», — деп, ышарып къарагъанда, кёзлери бир бешжыллыкъ жашча кюле эдиле. Мен да жырларынгы барын да окъуп, аланы асыры сюйгенден, аланы жазгъанны бир кёрейим деп андан къайтханма, дедим.

- Жырларымы сюйгенинге уа мен бек къууандым, алай сенден жашырмай айтайым, аланы жангыз кесим жазмайма, манга къызым Хафисат болушады, — деп, къызыны мангылайындан уппа этип, арбазгъа чыгъып кетген эди. Ол чыкъгъанлай, экинчи къызы да келип, Хафисат мени аны бла да шагъырей этип, къанга башындан китапланы столгъа салгъанды. Алып къарасам - арапча жазылгъан китапла; къызла экиси да аланы окъуй эдиле. Кязимни мен эшитмеген бир жангы жырын да кёрюп, жазып бер деп тилеген эдим да, къызы жазып берген эди. Аны бир-эки куплети энтта да эсимдеди:

«Къарындашым, тынгыла манга,

Бир хапар айтайым санга,

Сен шексиз ийнансанг анга,

Кече жукъламазса таннга.

Ёлюм келир бизге, билмей,

Алып кетер бизни сюймей,

Биз барыбыз жиляй, кюлмей,

Киши къалмаз мында ёлмей...»

Бир бёлек заманны къызлары бла сёлешип, сыйланнган да этгенден сора, ол кюн Огъары Чегемге ауаргъа керек эдим да, саламлашып, Кязимни кёре кетейим деп, аны излеп бардым. Гюрбежиси, бирси таулу гюрбежилеча, бир осал юйчюк, кёрюгюн да бир орта жашаулу, сакъаллы киши баса турады. Кёмюрлени ичинде балтаны аууз жаны къыздырылады, желкеси уа къысхач бла къысылып, кёмюрлени ичинде эсленеди. Кязим да эски, иничкерген чалгъыдан ауузлукъну бюклеп, чулгъап,  отха салыргъа хазыр эте тургъанлай келип, ишигиз къолай болсун,  дедим. Кязим: «Жууукъ бол деп айтмайма, мында юйренмеген адам тютюнден тёзаллыкъ тюйюлдю, терезени аллына, къангагъа чёк», - деди.

Мен не ашыкъсам да Кязимни сёлешгенин эшитирге сюе эдим да, олтурдум. Ол да балтаны юсюн ачып, ууучу бла ары юзмез атып, кёмюрлени ышырып, кёрюкчюге: «Энди балтанг иги болурун сюе эсенг, кёрюкню иги бас», — деп, кеси уа манга айланды.

- Сен мени жырларымы жаратама дейсе. Аланы ангылап, иги эмда халкъгъа хайырлы адам болсанг, ыразы болур эдим. Алай бир къауумла уа сёзлери ариу жарашханы хычыуун тийип, къуру аланы кёредиле, магъанасын эслемейдиле, ол а иги тюйюлдю. Сен алай болма, —деген эди.

— Бир-бирле манга темирчилигинги къой да, къуру жырла жазып тур, дейдиле. Ол да тюз тюйюлдю. Нек десенг, бир жанындан жырларым мени, юйдегими да ашатмайдыла, не кийдирмейдиле. Экинчиси - мен ишлемесем, бир зат да жазалмаз эдим. Уруннганым манга окъуу, билим берип, ишлеген халкъны умутун, жюрегин билирге болушады. Къысха айтсам,  бир иш хунери болмай, къуру назмучу болгъанны мен жаратмайма. Сени хунеринг болуп ашар, киер затынгы аны бла мадаралсанг, биреуге да жалынчакъ болмай, къоркъмай, ашыкъмай, сюйгенингча тынгылы, ёмюрлюк, ёлмезлик жырла жазарыкъса. Алай болмай жашау ырысхынг ол жырла ючюн алгъанынга къараса, базар товар этиучю болуп, кёп алырча этерге кюрешип, терк унутуллукъ жырчы боласа, мен а аны жаратмайма, — деген эди.

Ызы бла мен саламлашып жолума кетген эдим. Болсада битеу аллын жапхан гефгини, кюле тургъан кёзлери, жарыкъ, ачыкъ, акъылы бла айтхан сёзлери ташха жазылгъан эди.

Экинчи кере мен Кязимни 1932 жылда кёрген эдим. Бу жол Нальчикде ол да къарт болуп, тыш сыфаты иги да тюрленип, болсада биягъы акъылы бла эки кёзю тюрленмей,  жашлай, ачыкълай тура эди. Ол кезиуледе мен да жазаргъа кюрешгенледен эдим да, Кязим, сен алай иги жарашхан сёзле бла къалай жазаса? Биз алай жаза билмейбиз, юйрет, деп ачыкъ тилеген эдим.

- Жазыу амалны биреуден да жашырмайма, санга да айтайым: Мен олтуруп бир эки кюнню ичинде куплет, куплет жазып, жырны алай къурамайма. Алгъын башлап, хар сатырны арт сёзлерин, бири-бирине жарашхан сёзлени ашыкъмай, бёлек заманны ичинде жыйып, жазып хазырлайма. Ол жыйыуумда къызларым да болушадыла. Аланы хазыр этсем, мен анга чалы этерге къазыкъларын хазыр этдим дейме. Андан сора ол хазыр жырымда не айтыргъа умут этгеними ойлап тохташдырама. Сора ол муратымы, айтыр сёзлени сатырлагъа тизип, арт жанларына хазыр жарашхан сёзлени салып, тал чыбыкъладан къазыкълагъа омакъ накъышлы чалы эшгенча этип, жырланы алай этеме. Бир эшитсем, алайлай къоймай, бёлек замандан къарап жаратмасам, бузуп,  жангыдан этеме. Алай эки-юч кере къайтарып тюзетгеним болады. Хар тюрлендиргеним сайын къызларым жырлап, мен тынгылап, энди жарар деп жюрегим алай айтхынчы тюзетеме», — деп ангылатхан эди. Андан сора манга аны кёрюрге тюшмеди.

Болсада аны бир кёрген ёмюрде унутмазгъа тамамды. Кязим бизни халкъны ёмюрде унутулмазлыкъ Пушкинибизди. Энди ёсген жаш жазыучуларыбыз андан юлгю алыгъыз. Ол айтханча ёмюрлюк жырла жазыгъыз. Грибоедов жангыз театрда ойнарча «Акъылдан бушуулу» деп бир китапдан сора зат жазмагъанды. Болсада ол аны асыры иги жазгъандан,  ёмюрледе унутмазча этип, кесини атын да ёмюрлюк этгенди.

Биз да, Кязимден юлгю алып, ол салгъан, ол орнатхан жюзюм тереклени ёсдюрейик. Кязимни чыкъмай къалгъан затлары бар эселе да жыйып чыгъарайыкъ.