Чернобыльни бушуулу сынамы

Къыркъ жыл мындан алгъа, 1986 жылда 26 апрельде Чернобыль атом станция чачылгъанды. Не ары дери, не андан сора атом энергетикада аныча аллай уллу авария болмагъанды. Анга не зат келтирген эди, хатасы неге жетгенди, шёндю жашагъанлагъа эмда келир заманланы тёлюлерине, сора саулай жер башына ол мындан арысында заран салыргъа боллукъмуду?

Чернобыльни атом станциясы ол кезиуде къуру бизни къыралда угъай, саулай жер башында эм кючлю быллай объектледен бири эди. Анда ишлеген тёрт энергоблокну (РБМК-1000) хар бирини да кючю 1000 МВт бола эди. Аланы юсюне энтта да эки блок ишлене тура эди; ала хазыр болгъанлары бла ЧАЭС саулай Европада эм кючлю АЭС-ге саналлыкъ эди.

Станциядан аз арлакъда, энергетиклеге деп Припять шахар ишленнгенди; анда кёп къалмай жарым жюз минг адам жашай эди. Онбеш километр узакълыкъда уа Чернобыль деген район ара, онюч минг адамы бла. Дагъыда жюзге жууукъ гитче элчикле, аскерчилени объектлери, темир жол станция да.

Авария не ючюн болгъанын артда тинтиуле бардырып,  къырал комиссия жик-жиги бла тохташдыргъанды.

Ол жыл 26 апрельни кечесине станцияны ишчилери сынам иш бардырып башлагъандыла. Тышындан келген электрокюч тыйылса, аны бир жери кесин къалай кёргюзтюрюгюн билирге сюе эдиле. Ол умутда тёртюнчю блокну ишин тюрлендиредиле: реакторну ичинде радиацияны кючюн тийишдирген графит чыбыкъланы артыгъы бла чыгъарып, къоруулагъан (авариялы) бир-бир системаланы уа ёчюлтюп кёредиле. Алай аны этгенде уа, реакторну конструкциясында халатла болгъаны ючюн, ол графит чыбыкъла радиацияны тунчукъдурурну орунуна,  кючлендирип башлайдыла. Тёртюнчю блок олсагъат къызып, атылады, аны минг тоннадан артыкъ ауурлугъу болгъан башы бир жанына чартлайды, станцияны ичинде уа ёртен башланады.

Биринчи болуп ары Владимир Правик бла Виктор Кибенок таматалыкъ этген от ёчюлтюучю къауумла жетедиле, битеу да 28 адам. Алагъа болмагъанча аллай кючлю радиация жайылгъан жерде ишлерге тюшеди. Бу жашланы хайырындан станцияны ючюнчю бёлюмюне от кёчмей къалгъанды. Жарсыугъа, алтысы, ол санда сагъынылгъан эки тамата да,  кючлю радиациядан ууланып, кёп да бармай ауушхандыла. Дагъыда станция чачылгъан сагъатда анда ишлеген экеулен жеринде окъуна ёлген эдиле.

МАГАТЭ-ни тергеулерине кёре, чачылгъан реактордан хауагъа радиация берген бир ненча зат тёгюлгенди. Кеслери да букъу, къайнар тылпыу халда бир сагъатха угъай, кюнле бла чыгъып тургъандыла. Тенглешдирип айтсакъ, жаланда цезий-137 деген зат Хиросимагъа тюшген атом бомбадан - 400, йод-131 – 1000, ксенон-133 а 2000 кереге окъуна кёп болгъанды.

Бу затланы бирлери газладыла, сёз ючюн, ксенон бла йод; ала талай кюнден сора жокъ болуп кетгендиле, салгъан хаталары да ол кезиу бла чекленип къалгъанды. Башхалары уа къайда уллу заран салгъандыла: цезий бла стронций 30 жыл чакълы ууландырып тургъан эселе тёгерекни, плутоний а кесини осал кючюн бир ненча минг жылны ичинде сакълап турлукъду.

Радиация затла къайнар реактордан чыгъып, Чернобыльни къатында жерлеге букъу болуп чёкгендиле, бир кесеги уа, булутлача,  иги да узакъгъа жайылгъандыла. Аны ызларын Европаны аслам кесегинде тапхандыла, алай хатаны кёбюсюн а Белоруссия, Украинаны шимал жерлери эмда Россейни кюнбатыш регионлары сынагъандыла. Ол бары да битеу да 200 минг квадрат километрден артыкъды.

Авария болгъанлай, станцияны тёгерегинде 30 километр узакълыкъда битеу адамланы башха жерлеге кёчюргендиле. Саулай айтханда, жашагъан жерлерин 220 минг адам алышханды. Къыйын болумну кетериуге уа 600-800 минг чакълы адам къатышханды: аскерчиле, инженерле, шахтачыла, къурулушчула, медикле. Алада хайырланыуда болгъан техниканы саны 30 мингнге жетгенди: тракторла, бульдозерле, экскаваторла, ауур жюкле ташыучу машинала, вертолётла. Радиация жетгени ючюн аланы барын да анда къойгъандыла: бирлерин жер тюбюне басдырып, юслерине да бетон къуюп алай, башхаларын а тёгереклери бегитилген тийреледе салып.

Бу авария бизни къыралгъа эмда башхалагъа салгъан хатаны ахча бла тергеген къыйынды. Эл мюлк хайырланыудан беш миллион гектар жер кетгенди, къадар агъач жукъгъа жарамазча болгъанды, радиация жетген тийреледе хар неда бошуна атылып къалгъанды: ырысхы, юйле, мюлкле, предприятияла, объектле, жолла. Атом къурулушну программасын жангыдан ойлап тюрлендирирге тюшгенди, ол станцияда болгъанча аллай реакторланы барын да жангыртыргъа оноу этилгенди.

Адамла сынагъан хата да уллуду. Авариядан сора талай айны ичинде кёп къалмай отуз адам ёлгенди, арт жыллада уа бир ненча минг инсанда рак ауруу къозгъалгъанды.

Радиация жайылгъан жерледен адамла кетгенлери ючюн ары кийик жаныуарла къайтхандыла: бёрюле, тюлкюле, сюлесинле, къабанла, лосьла, айыула, атла. Станцияны къатында кёлде къадар чабакъ жюзеди, бирлери 2-3 метрге окъуна жетедиле, асыры уллудан. Алай этлеринде радиация затла болгъаны ючюн аланы ашаргъа жарарыкъ тюйюлдю.

Радиация башха затланы да тюрлендире барады. Сёз ючюн, бир-бир къанатлыланы бурунлары бюгюледи, къанатлары акъ боладыла. Башха жерледе жашагъан макъаланы терилери жашилирек эсе, анда уа иги да къарагъа тартады. Назы тереклени шинжилери уа бек узун болгъандыла.

Алимле оюм этгенлерича, Чернобыль АЭС чачылгъандан кийик табийгъат хатадан эсе, асламысында, хайыр окъуна кёргенди. Анда жашагъан бир-бир жаныуарланы саны башха жерледе заповедникледен окъуна иги да кёпдю. Сёз ючюн, бёрюле – 7-10 кереге. Дагъыда ары дери жюз жыл алгъада тас болгъан айыула жайылгъандыла, буула, доммайла да кёп болгъандыла. Ол тийреде эки жюзден артыкъ тюрлю къанатлы жашайды, кёбюсю Къызыл китапха киредиле. Алай къурт-къумурсхала эмда ууакъ къанатлыла уа аздыла – ала радиацияны алай иги кётюрмейдиле.

Ол авариядан бери 40 жыл озгъанлыкъгъа, аны хатасы энтта да сезилип турады. Сёз ючюн, Европада бир-бир къыраллада жыл сайын бир ненча кийик къабанны ёлтюредиле, этлеринде цезий-137 табылгъаны ючюн. Дагъыда талай агъачда жууала бла наныкъ жыяргъа чек салынады.

Чернобыльни къатында адамлагъа къуру бюгюнлюкде угъай, энтта да кёп заманны жашаргъа жарарыкъ тюйюлдю. Эл мюлк бла кюрешиуню юсюнден а хапар да жокъду. Аны хатасын сынагъан адамланы саны мингле бла тергеледи. Къыралла уа ол салгъан заранны кетерирге жыл сайын къадар ахча къоратып барадыла.