Алай да болгъанды…

Аламат назмучу Мокъаланы Зан-Туудуну  кёп жылла мындан алда жашагъанды. Халкъда жюрюген хапаргъа кёре, Огъары Малкъардан Мукуш элден болгъанды.

Аны юсюнден  жазыучу, фольклорчу Таумырзаланы Далхат китап да жазгъан эди. Автор анда Мокъа улуну кёп жырын, назмусун басмалайды. Аны кесини юсюнден тынгылы хапар да айтады.

Мокъа улуну сёзю, этген иши аууздан-ауузгъа айтыла, тёлюден-тёлюге ёте барады. Мен да бир эшитгеними айтайым. Къауум жыл мындан алда аны манга Мокъаланы Шамилни къызы Нажабат айтхан эди. Сизни аны бла шагъырей этейим.

Зан-Туудуну сабий заманы. Алыкъа ол акъылбалыкъ болмагъанды. Жууукълары бла  таулада малладады. Къойлары, тууарлары бар. Адамла-къошда, малла да къаягъа тирелип, ишленнген узун халжар ичинде кече къаладыла. Эрттенликде уа, ийнекле сауулгъандан сора, малла бары да отларгъа къысталадыла.

Жаз башыды. Хычауманны ахыр кюнлери. Кюн аз-маз жылына  башлагъанды. Тау жайлыкъланы жашил иги жаба тебирегенди. Отлаудан малла тоюп къайтадыла. Иелери малыбыз жазгъа чыкъды деп къууанадыла.

Кюнлени биринде, не къууум чыкъды эсе да, Зан-Туудуну нёгерлери, жашны кесин къошда къоюп, эки-юч кюнден къайтырбыз деп, элге тигелейдиле. Жаш малланы кюте, ала кюн ортада жатып солуучу жерге жетедиле. Алайы кеси да кюнлюм бетди. Жылы жер. Жылла бла малла алайда тургъанлары  себепли,  мешхуту кёп. Ол а кюнде терк жылынады. Былайда жел, аяз да аз. Аны кесини да ортасында уллу таш барды. Малла отлай келип, аны къатына жетгенде, тёгерегине жатып, бираз солуучудула. Жаш да,  габарасын таш юсюне жайып, анга жатып, малла къопхунчу туруучуду.

Бу жол да малла алайгъа жете барадыла. «Ала да тынчайырла, мен да бираз жатып солуюм»,-деп, Зан-Тууду ашыкъмай аланы ызларындан барады. Алай къойладан  ташха жете баргъаны артха ыхтырылып, ызларындан келгенлени юслерине атылып, алайдан будуман къачаргъа кюрешедиле.

-Бу не сейир, не тамаша,-деп, къолунда мужурасын да къаты тутуп, жаш ташха жууукълашады. Барсанг а, аллайны кёр. Базыкълыгъы адамны бутундан да базыкъ, уллу жилян ташны башында  тёгерек чулгъанып, айры тилин да чыгъарып, маллагъа сызгъыра турады.

Жаш аны кёргенде, бек абызырайды. «Жылны бу заманында бу тийреледе жилян уясындан чыгъып, неда быллай уллусу болады деп эшитмегенме, не эсе да бу игиликге тюйюлдю»,-дейди ол кеси-кесине. Ол сагъатлай малланы сюрюп, халжаргъа жыяды. Эшиклерин, терезелерин къаты бегитеди. Къошну ичине да сыгын жыяды.

Ингир ала кюн тюрленип тебирейди. Сызгъырып, бёрю улугъанча, ачы таууш этип, уллу боран жетеди. Болгъанны къап-къарангыгъа айландырып. Эрттенликге уллу къар тюшеди, жаш анга къарай: «Баям, жилян муну белгиси кёре эдим»,-дейди. Эки къош къалачы бар эди да, аланы да алтыгъа бёледи. Кюнден бир юлюшюн ашаргъа,  дейди. Сора кюн ортада къалгъан-къулгъан биченликледен азчыкъ маллагъа береди.

Ала аны ашап бошаргъа жангыдан халжарны терезелерин къаты бегитеди. Жарыкъ ётмезча этеди. Тулукъну алып, аны ичине киштикни атып, башын къаты къысып, халжарны ортасында тагъады.

Ол а андан чыгъама деп, тырнакълап, таууш этдирип болгъанды. Малла уа андан къоркъуп, сагъайып, ашны артыкъ излемегендиле.

Кюн тюзелмей ыйыкъ озгъанды. Элден къошха да адамла чыгъалмай. Зан-Тууду уа ол амал бла малын, кесин да ачдан сакълагъанды. Нёгерлери  уа жаш да ёлгенди, малла да къырылгъан болурла деп,  жарсый-жарсый келселе, жаш, мал да саппа-сау.

Боллукъ сабийликден да белгилиди деп андан айта болурла. Аты айтылгъан жигит акъылман, назмучу Мокъаланы Зан-Тууду сабий заманында къыйынлыкъгъа тюшгенде, амал этип, кесини жанын, малын да сакълагъанды.

Амал билген-амал бла,-деп халкъда жюрюген сёз да аллай бирден айтылып къалгъан болур.