«Не методиканы да башы – ол сабийлеге сюймекликди»

Быллымны орта школуну ингилиз тилден устазы Къулийланы Загират бла тау элде ингилиз тилни окъутуугъа къалай къоркъгъанларыны юсюнден ушакъ этгенбиз.

- Загират Акоевна, бизни сабийле кеси тиллеринден сора ингилиз тиллени сюйюп окъуймудула?

- Бек сюйюп окъуйдула. Ингилиз тилни окъургъа тынчыракъ да болады. Нек дегенде, бизни тилибизде бла ингилиз тилде бирге ушагъан тауушла бардыла. Сёз ючюн, «нг», «ё» тауушланы таулу сабийле къыйналмай айтадыла. Сабийле эки тилде эркин сёлешгенлери ючюн, ала къыйналмай ингилиз тилни алгъандыла. Ана тиллеринде башха тилледен эсе осалыракъ сёлеше баргъанлары кертиси бла да жарсытады. Ахыр юч жылгъа дери мен француз тилни да бере эдим. Сабийле арталлыда къыйналмай ангылай эдиле. Не къадар тилге юйрене барсанг, ала ол къадар тынч эсингде къаладыла.

- Ингилиз тилни окъуугъа бусагъатдагъы жашауда сабийле къаллай магъана бередиле?

- Жашау тюрлене баргъаны сайын, излемле да тюрленедиле. Ингилиз тил саулай дунияда эм керекли тилча белгиленнгенди. Компьютерле болсунла, Интернет болсун, бары да ол тил бла къаты байламлыды. Андан сора да, жолоучулукъгъа, экскурсия халда башха къыраллагъа барыргъа жамауатны асламысыны онгу игиди. Сора алай барсала, къайсы къыралда да ингилиз тилде сёлешип, излемлерин ангылаталлыкъдыла, бир да болмаса, сёлешиу тилни билселе. Мен дерслеримде сабийлеге къуруда аны айтама, алай неден да ана тил багъалы болгъанын унутмазларын тилейме. Мен Англияда болмагъанма, башха бир ненча къыралгъа баргъанымда да, арталлыда къыйналмагъанма. Кёл салып окъугъанла аз болсала да, бардыла. Кеслерин къыйнап, кёлден билип, китап бла олтуруп ишлегенле жетишимлидиле. Алай юй ишлерин да Интернетден кёчюрюп, эслеринде жукъ къалмагъан сабийле да тюбейдиле.

- Бир он жылны мындан артха алсакъ, сабийлени сейирлери къалай тюрленнгенди?

- Ол заманда да, бусагъатдача, окъугъанла, окъумагъанла да болгъандыла. Артыкъ уллу тюрлениу барды деялмайма. Жаланда бу кезиуню ичинде асыры кёп бусагъатдагъы гаджетле чыкъгъандан, окъуучула дунияда болгъан билдириулени, информацияны теркирек табып хайырланыргъа, башларына жаратыргъа юйреннгендиле. Бирде китапда жууаплары болмагъан юй ишле къурап, берирге кюрешеме. Алай, сабийле къаллай мадарланы хайырлана эселе да, Интернетден табып, жазып келедиле. Сайтланы тюрлюлерин аламат таба биледиле. Акъыллары ол жаны бла бек жютюдю. Ол да аман болмаз, алай ол амал бла табылгъан билим, терк унутулады. Кеси излеп, келишдирип алгъан билим эсде иги сакъланады.

- Сизни башха устазладан айырмалы этген неди? Кесигизни сынамыгъызгъа кёре жарашдырылгъан методикагъыз да болур?

- Хар устазны кесини энчи ызы, къарамы, келишими болады. Баям, айырмалы этген да ол шартланы тюрлюлери болурла. Кеси элими сабийлерин бек сюеме, туудукъларымча кёреме, жюрегими ачыкълыгъын сезип, ала да мени багъалы кёредиле, хурмет этедиле. Дерслеримде къылыкълары аны себепли аламатды.

Устаз дерсни кезиуюнде сыркыу сабийлеге эсин бёлмесе, аланы тынчайта заманын къоратмаса, ариу халы бла огъурлу дерс бералады. Не методиканы да башы – ол сабийлеге сюймекликди. Андан сора да, ана тилибиз бла тенглешдириу ишле бардырама. Сабийле ол амалны бек жаратадыла, сейирсинип юйренедиле. Дагъыда грамматикадан тышында, сёлешиу тилге артыгъыракъ эс бёлеме. Аланы тиллерини сыныуу, айтымла къураргъа юйрениулери бек магъаналыды. Сёз байлыкъларын айнытыргъа итинеме.

- Ингилиз тилге юйретген блогерлени оюмларына кёре, контекстден тышында сёзлени энчи юйренирге жарамайды, дейдиле. Сиз а къалай къарайсыз ол оюмгъа?

- Мен ала айтханнга ыразы болалмайма. Сабийни сёз байлыгъы болмаса, ол аны къалай хайырланыргъа, нени хайырланыргъа керекди айтымла къурар ючюн?! Тузлу бадыражан деп, аны ышанын билдирирден алгъа, бадыражанны не болгъанына юйретиуню тюзге санайма. Андан сора да, блогерле юч сагъатха, юч кюннге ингилиз тилни саулай билдираллыкъларын айтадыла. Ол да болмачы хапарды. Ингилиз тилде этимлени ол къадар формасы барды, аны грамматикагъа келишдирип, тюз сёлеширге юйретир ючюн жылла керек боладыла. Неда ингилиз тилде сёлешгенлени араларына тюшсе адам, амалсыздан къысха заманны ичинде юйренирге кюрешеди. Алай болмаса, не хазна.

Союзну заманында билим алгъаным себепли университетде иги юйрете эдиле. Бюгюн-бюгече да саулай билимим анда алгъан хазнамды.

- Заманнга кёре билимигизни жангырта турургъа да керек болур?

- Сёзсюз, ол алайды. Ингилиз тилде, башха тилледеча, жашаудан бир-бир затла кете, эски бола баргъанлары бла аланы атлары да унутула барадыла. Жангы чыгъа келген затланы кеси жангы атлары болады. Архаизмле, неологизмле къайсы тилде да бардыла. Жашауну жангырыуу бла байламлы тилге кирген жангы терминологияны биз да окъуп билебиз. Къайсы усталыкъда да билимни къуруда айнытханлай, жангыртханлай турмасанг, жарамайды. Жангы мультфильмлеге кесим олтуруп къарайма. Нек дегенде бусагъатдагъы ингилиз тилни китапларында ол мультфильмлени жигитлерини араларында кёп ушакъла бериледиле. Жигитни къылыгъын танып, аны окъуучугъа тюз ангылатыр ючюн а, кесинг да анга тынгылы тюшюнюрге керексе.

- Олимпиадалагъа бла эришиулеге къатышамысыз?

- «Британский бульдог» олимпиадагъа хар жылдан къатышып тургъанбыз. Бу ахыр жыллада, ишден кетеме дегенлей, къатышмай къойгъанбыз. Предмет олимпиадалагъа район, регион урумларына да къыстау къатышып, айырмалыла болуучу эдик. Быйыл да онунчуда окъуй тургъан къызчыгъым Хусейналаны Мариям да биринчи жерни алгъанды. Нальчикге саугъалаугъа барыучудула окъуучуларым. Сабийле эришиулеге кеслери къатышыргъа сюйгенлерин энчи чертирге керекди.