«Устазла, жазыучула, журналистле, алимле болсакъ да, биз бир жумушну бардырабыз-тилибизни сакълайбыз»

Къыралыбызны Президенти Владимир Путинни башламчылыгъы бла энди ана тилле бла байламлы байрамлагъа дагъыда бири – 8 сентябрь – къошулгъанды. Аны бла байламлы ала миллетлеге кеслерини ёз тиллерин айнытыугъа къошумчулукъ этемидиле, бюгюнлюкде окъутуу бизде не халда боллукъду дегенча затланы билирге сюйюп, Нальчикни 27-чи номерли мектебинде ана тилден бла адабиятдан дерсле берген, республикабызда сынамлы устазларыбыздан бири Гелястанланы Людмила бла ушакъ этгенбиз. Ол жаш тёлюню юйретип келгенли энди, аз къалып, 40 жыл толады. Он жылдан бери малкъар тилден бла адабиятдан устазланы аттестацияларыны экспертли комиссиясына таматалыкъ этеди. 2003 жылда грант къытханды. «РФ-ни битеулю билим бериуюню сыйлы ишчиси» деген даражалы атны жюрютеди эмда урунууну ветераныды.

- Людмила Оюсовна, барыбыз да билгенликден, энди 8 сентябрь Россейни халкъларыны тиллерини кюню бла белгиленеди. Аны алайлыгъы миллет тиллени окъутуугъа, аланы сакъланыуларына эмда айныуларына къошумчулукъ этер деген ышаныуугъуз бармыды?

- Бу кюнню  Владимир Путин белгили аварлы поэт Расул Гамзатовну туугъан кюню бла байламлы этгенди, аны ёз халкъыны тилин айнытыугъа салгъан къыйынын билмеген да болмаз.

Бизни да кёпдюле аллай даражалы адамларыбыз эмда ары дери да жаш тёлюге аланы жашау, чыгъармачылыкъ жолларын айтханлай, адабият ингирле къурагъанлай, назму окъуулагъа къатышханлай тура эсек да, сёзсюз, дагъыда быллай байрам къошулгъаны жюреклерибизде ышаныу жилтинни ышырады. Нек дегенде бюгюнлюкде ана тилле бла байламлы болум жамауатха белгилиди.

- Аны кесигиз сагъыннганыгъыздан арысында, арт кезиуде мектепледе ана тиллени дерслерини сагъат саны иги да азайгъаны барыбызны да жарсытады. Биз тилге юйретиу юйюрден башланады дейбиз, анга сёзюбюз жокъду. Алай эсе да, сынамлы устаз бергенни уа сабийге бир башха биреу бераллыкъ тюйюлдю, деп келеди кёлюме. Нек дегенде сёлешиу тил – ол бир башха. Ангылатсагъыз эди, бу жаны бла тюрлениуле боллукъдула деген не аз да ышаныу бармыды, огъесе уа хал алайлаймы къаллыкъды?

- Хау ол кертиди, дерслерибизни азайтхандыла. Биз, устазла, татарлыла, башкирлиле кеслерини тиллерин къалай окъутханларына къарап, тенглешдирген да этебиз. Алада уа дерсле бизден иги да асламдыла. Аны алайлыгъыны сылтауун бир сёз бла ангылатхан да къыйынды.

Бизде да алгъын, Советлени къыралыны заманында окъунамы дейик, шахарда – тёрт, элледе уа беш-алты сагъат берилгени да болгъанды. Былайда ыйыкъгъа, сёз ючюн, дерсде малкъар тилни, къалгъанларында уа адабиятдан окъутханбыз биринчи жыл жарымында. Артда уа окъуу жылны экинчи жарымында аланы санларын бир бирлери бла алышхан этиучю эдик, низамгъа тийишлиликде.

Мектеплеге жангы ФГОС-ла кийирилгенли уа, дерслерибизни сагъат санлары азая да башлагъанды. Башхача айтханда, ол стандартла окъутуу процессде бардырылып тебирегенде, ана тиллеге ючюшер сагъат бёлюннгенди, сёз ючюн, эки адабият эмда бири малкъар тил. Артда уа ол, биягъыча, жыл жарымында алышындырыла эди. Орта эсеп бла тергеп айтханда уа, ол кезиуде окъуна эки дерсибизге да ыйыкъны ичинде 1,5 сагъат жетгенди. Сора сагъыш этейик устаз ол заманнга сабийни неге юйреталлыгъына?! Былтыргъа дери, айтханымча, юч сагъат бёлюне эди ыйыкъгъа.

Энди быйыл а ыйыкъгъа жаланда бир дерс этип къойгъандыла. Анга дагъыда классдан тышында бардырылгъан иш халда бир дерс беребиз сизге деп, алай айтадыла. Былайда ангылата кетейик, классдан тышында иш – ол биринчи сменнге дерслеринден сора болады, экинчи сменнге жюрюгенлеге уа – алыкъа бирси дерслери башланнгынчы заманда. Андан сора да, сабий бу «Классдан тышында бардырылгъан иш» деген дерсге барлыгъын бла къаллыгъын а атала бла анала сайлайдыла. Устазла уа анга да энчи программа жарашдырыргъа тийишлидиле.

Андан тышында да, ата-аналагъа былайда жашлары бла къызлары бу дерсде жаланда малкъар тилними огъесе адабиятнымы окъусала излей эселе, аллай сайлауну этерге да эркинлик бериледи. Башхача айтханда, сёз ючюн, алгъын биринчи классда бир жылгъа 99 дерс жетип тургъан эсе, энди аланы саны 33-дю. Ол заманнга харфланы тынгылы окъутургъа да жетишаллыкъ тюйюлсе.

Алайды да, бу болум бизге уллу жарсыуду. Элледе да алай болгъаны уа бютюнда жарсытады. Аны уа бизге жангы ФОП-лагъа тийишлиликде этиледи деп да ангылатадыла, сёз ючюн, ала айтханнга кёре, мектеп ыйыкъны ичинде беш кюнню ишлей эсе, сабийлеге ауур тюшмезча, ол алай болургъа керекди.

- «Ана тилим – жаным-тиним, мени дуниям!» республика даражалы фестиваль бардырылгъаны, сёзсюз, бизнича, адам саны аз болгъан миллетге ахшы жумушду. Сиз аны жюрисине таматалыкъ да этип келесиз. Быйыл да аны башланырына энди алай кёп къалмагъанды. Бу жол муну кёрюрге, эшитирге сюерик эдим, ол затха энчи неда асламыракъ эс бурсала керек эди, дегенигиз а бармыды?

- Кертисин айтханда, фестивальгъа кёбюрек школ къатышса, анга ыразы эдим. Сора юч жыл озгъандан арысында анга дагъыда жангыдан къошулургъа онгну да ахшыгъа санайма.

Сора мектепле быллай ишни бардырсала, элледе администрацияланы таматалары ол жумушха аслам эс бурадыла да, анга да ыспас этерчады.

Кёрюрге сюйгенибиз а неди – асламысында сабийлени ишлегенлерин. Сёз ючюн, аш-суу, миллет кийимлени юслеринден окъуучула кеслери айтсала, ол аланы эслеринде да къаллыкъды. Алай эсе да, къой союуну, жиликлени атларын, аланы кимге къалай юлешиннгенлерин дегенча затланы уа мектепге тышындан келгенле айтсала, алай эсе да, ол кезиуде бир да болмаса, тамата классланы окъуучулары анга тынгыларча онгну къурасала, ол хайырлыды. Нек дегенде жаш тёлю аллай затланы эшите, кёре турса, аны себеби да боллукъду.

Андан сора да, бу фестивальны жаланда малкъар тилни устазлары къатышыргъа кереклисича ангылап къоймай, анга дагъыда бирси дерслени бергенле да къатышып, бютюнда тауча сёлешип, ишни бардырсала, анга бютюнда къууанабыз. Сёз ючюн, арт кезиуде Булунгуда, Ташлы-Талада болгъаныбызда, алада устазла барысы да бир кибик къатышханлары, миллет кийимлерибизни кийгенлери да хычыуун эди. Хар къайда да, ол сабийлеге къууанчды, Жанхотияда кюн узуну жашла бла къызла ол къууанчларын ачыкълай, арбазда таулу тойну тохтатмагъанларын да унутмазчады.

- Малкъар тилни окъутуу бла не аз да байламлы болгъан адамлагъа ол кезиуде Устазланы усталыкъларын ёсдюрген институтну баш специалисти Борчаланы Азретни аты белгилиди. Ол узакъды неда сууукъду демей, эллеге да жюрюп, устазланы юйретиуге уллу юлюш къошханды. Бюгюнлюкде быллай тёре сакъланнганмыды?

- Кертиди, Азрет Исмайылович бизни барыбызгъа да жол кёргюзтген адам болгъанды. Методикадан аны ангылауу уллу эди. Дерс къалай башланыргъа кереклисинден тебиреп, ол къалай бошалыргъа тийишлисине дери не ууакъ затха да эс бурурча этмей къоймагъанды. Ол министерствогъа да барып, ана тиллени сагъат санлары сакъланнганлай туруруна да къайгъыргъанлай ишлегенин бютюнда чертирчады. Мектепге келсе, расписаниягъа кёз жетдирмей, ана тиллеге къаллай эс бурулгъанын кёрмей да къоймаз эди.

Бюгюнлюкде уа Педагогикада ишлегенлени усталыкъларын тохтаусуз бардыргъан институтда Къонакъланы Люба бардыргъан ишни белгилерчады. Бери устазла, курслагъа жюрюгенлери бла бирге, бирер теманы алып, ала бла ишлеп, къоруулагъан да этедиле. Тюрлю-тюрлю «тёгерек столлагъа», Мечиланы Кязим атлы маданият фондда «Ана тил» бериуге, назму окъуулагъа, башха-башха эришиулеге да къатышабыз. Шахарлада, элледе да билим бериу департаментлени башламчылыкълары бла семинарла да бардырыладыла.

- Бюгюннгю болумлада тилибиз эм алгъа сакъланып къалыр ючюн биз барыбыз да бирден не этерге борчлубуз?

- Ушагъыбызны кезиуюнде юйюрню юсюнден да айтханбыз. Сабийге эм алгъа ата-ана юйретсе тилни, ол сёлеше билсе, биз анга андан ары нени да тюшюндюраллыкъбыз. Устазла, жазыучула, журналистле, алимле болсакъ да, биз барыбыз да бир жумушну бардырабыз – тилибизни сакълайбыз. Айхай да, эм алгъа сёлешиу тилни сакъласакъ, белгилегенибизча, андан ары юйретирге боллукъду. Алайды да, ана тилге юйретиуню мурдору юйде башланады.