Озгъан жылланы жигитлери

1904 жылда 26  январьда японлу кемеле орус аскерле тургъан Порт-Артургъа чабыууллукъ этип, уллу халеклик салгъандыла.  Алай бла орус-япон уруш халеклик саладыла.  Анга Малкъардан да къауум жаш къатышхан эди. Биз билип  ала онтёртеулен бола эдиле, ол санда Келеметланы  Къаншаубий, Будайланы Кичибатыр, Заммайланы Алий, Орусбийланы Чёпе, Асанланы Хажи-Мурат, Акъайланы Жюнюс, Чочайланы Эшеу, Атабийланы Къаракиши, Мисирланы Быза, Абайланы Зулкъарний эм башхала.

Келеметланы Къаншаубий  сыйлы аскер орден  Георгий жорну тёрт даражасына тийишли болгъанды.  Бир жол душман аскерле тургъан жерге жангыз кеси кирип, сауутла бла жюкленип тургъан тогъуз атны алып чыгъады.

Бир кере уа Келемет улу къуллукъ этген сотняны японлула къуршоугъа алып тебирейдиле. Ол заманда Къаншаубий, къылычын да суууруп, японлула таба чабады, нёгерлери да аны ызындан атыладыла. Алай бла сотня къуршоудан чыгъады.

Урушдан къайтхандан сора  Нальчикде жашап тургъанды. 1920  жылда ауруп ёлгенди.

Мисирланы Быза урушдан къайтмагъан эди. Сермешлени биринде жигитча ёлгенди.

Будайланы Кичибатыр, уруш бошалгъандан сора да,  Къытайны жеринде эки жыл къуллукъ этип къайтхан эди. 1946 жылда кёчгюнчюлюкде ёлгенди. Георгий жорну тёртюнчю даражасы бла саугъаланнган  эди.

Атабийланы  Гиргокъ хажини жашы Къаракиши орус-япон урушда кёп игитлик этгенди. Георгий жорну тёртюнчю даражасы бла саугъаланнганды. Андан сора да,  анга офицер чын берилген эди. Къаракиши Биринчи дуния урушха да къатышханды.

 Огъары  Малкъардан Заммайланы  Карохну жашы Алийге да тюшген эди узакъ кюнчыгъышда уруш этерге.  Чынтты кишилигин кёргюзтгенди. Георгий жорну 4-чю даражасы бла саугъаланнганды. Юйюне къайтхандан сора 1919 жылда ауруп ёлгенди.

Абайланы Мырзабекни жашы Зулкъарний Аушегерде жашай эди. Урушдан Георгий жорну 4-чю даражасына тийишли болуп къайтхан эди

Акъайланы Таумырзаны жашы Жюнюс Кёнделенден эди урушда онг имбашына окъ тийип,  жаралы  болгъанды, алай кетмей сермешни ахырына дери бардыргъанды. Ол да  урушдан Георгий жорну 4-чю даражасы бла къайтхан эди.

Асанланы Кажокну жашы Хажи-Муратны  юсюнден басмада жазыла да тургъанды. Юйюрю, юйдегиси бар эди. Ол да японлула бла къаты  сермешгенди. Анга да, этген  жигитликлери ючюн Георгий жорну 4-чю даражасы берилгенди.

Андан сора да,  Асан улу Биринчи дуния урушха да къатышханды. Революцияны кезиуюнде акъланы къолундан жоюлгъанды.

Орусбийланы Адилгерийни  жангыз жашы Чёпе орус-япон урушдан къайтхандан сора Огъары Малкъардан Шаханланы Таукъанны къызы Жанны алады.  1915 жылгъа дери Тёбен Басханда  старшина  болуп тургъанды. 1918 жылда да жамауат аны жангыдан старшинагъа айыргъан эди.

Орус-япон урушха къатышхан таулу жашланы  юсюнден жыр барды, анга халкъ жыр деп да айтадыла.

                                    Орус-япон урушда

Тау эллеге уруш къагъытла келген кюн

Жарлы жашланы правленнге жыйдыла,

 Кюрешедиле  кёллерин жарыкъ этерге,

Атла жегелле, Россейге алып кетерге.

Аллы бурун Узун-Къалагъа баргъанек,

Инбашларыбызгъа кёк пагонла салгъанек,

Ызы бла уа Армавирге баргъанек,

Армавирде ай бла жарым тургъанек.

Къазауат къуллукъну кёлюбюзден билгенек,

Андан сора да,  машиналагъа мингенек,

Машинала бла тамам къыркъ кюн баргъанек,

Сора бир шахарда атылып къалгъанек.

Эрттен-ингир япон таулагъа къараек,

Японлуланы,  кийикленича,  мараек,

Марасакъ да,  биз аланы кёрмейек,

Ол кюнледе биз кесибизни билмейек.

Кече арада, татлы жукълап тургъанлай,

Бир къуугъун чыкъды, шибиля ургъанлай.

«Кавказдан келген жигит тау къушла!

Бюгюн болгъанд къанлы согъуш урушда,

Бизни полкну японлу аскер алгъанды,

Мухаммадияны тилеги къабыл болгъанды».

Атларыбызгъа ашыгъышлы чабышдыкъ,

Гузаба сермеп, атларыбызны табышдыкъ.

Женгил, жууу биз да атланы жерледик,

Ашыгъышлыкъда чаба, жорта тебиредик.

Танг атаргъа Япон таулагъа ёрледик

Кюн аллына къызыл къан тёге тебиредик.

Топ тютюнден бир бирибизни кёрмедик,

Жунчумадыкъ,  бирден залпны       сермедик.

Таматабыз да Тохчукъланы Наныды,

Япон топну ол кючлюгюн таныды.

Сора Наны ма алай айтып сёлешди:

«Бизден келген, жаным, жашла, жигитле!

Жан чыкъгъынчы сауут-саба къоймайыкъ,

Чыкъгъан элибизни бетин жоймайыкъ.

Бизден келген, жаным, жашла, ай жигитле!

Барыбыз да бир жерчикге турайыкъ,

Сермешиуде бираз тири ойнайыкъ,

Ёлгенибизге жаназы намаз къурайыкъ».

Суу тапмайбыз жаназы намаз къылыргъа.

Япон  топла къоймайдыла бирге турургъа

Мажалларыбыз ауур жаралы болдула,

Юс кийимлерибиз къызыл къандан толдула.

Гогуйланы ол тулпар Харун, жаш Харун,

Бу дуниядан сен бек кёп умут этгененг,

Бирине да жеталмай кетдинг жартылай,

Жан беребиз япон таулада, азатлай.