«Жашауну тынчлыкълы этер жолланы излер муратдама»

Мектеплени бошагъан сабийле сынауланы ЕГЭ халда берип башлагъанлы Къабарты-Малкъарда физикадан 100 баллагъа биринчи кере 2024 жылда экеулен тийишли болгъан эдиле. Ала кеслери да таулу жашла болгъанлары уа бизге бютюнда хычыуунду эмда ол шарт кёллендирмей, ёхтемлендирмей къоймайды. Ала артда къайда окъугъанлары, къаллай жетишимле болдургъанлары да сейир болгъанлай къалады. 

Энейланы Магомет аладан бириди. Физикадан сора да, математиканы къыйын тюрлюсюнден, орус тилден да 90 чакълы балланы алып, Нальчикни экинчи номерли лицейин алтын майдалгъа бошагъанды. Бюгюнлюкде ол Москваны къырал университетини мурдорлу физика факультетини специалитетини экинчи курсундады. Аны бюджет бёлюмюнде окъугъанын да энчи чертирчады. Биз а аны бла студент жашауну, башха затланы юслеринден ушакъ этгенбиз. 

- Магомет, физика факультетни сайлагъанынг не бла байламлыды, аны санга неси сейирди?

- Гитчеликден да мурдорлу илмуладан дерслени бегирек жаратханма. Математикадан, физикадан, химиядан артыкъ къыйналмагъанма. Ала манга тынч берилгендиле, аны бла бирге уа сейир да болгъандыла. 

Мектепде иги окъугъанымдан тышында да, окъуугъа кесим сюйген жерге тюшер ючюн, репетиторгъа жюрюгенме, олимпиадалагъа аслам кере къатышханма. Школда физикадан устазым Лариса Мухарадиновна Бегиева болгъанды. Репетиторум а Андрей Валентинович Порошинди. Аланы къолларында юйреннген жашла бла къызла уа сынаулада, олимпиадалада, башха эришиуледе дайым жетишимли боладыла. Манга салгъан къыйынлары ючюн устазларыма ыразыма. 

Билемисиз, сабийни юйретиуде жаланда ата бла ана азлыкъ этген сунама. Алайды да, атабыз Тимурлан бла анабыз Танзилядан сора да, сабийлигим жууукъ адамларымы: ыннам Ларисаны, ата эгечлерим Фатиматны, Аксананы, экиге айланнган эгечлерим Фариданы бла Фаризаны, ата къарындашларым Омар бла Махмутну къатларында озгъанды. Аланы барысы да окъууума, къылыгъыма сакъ болгъанлай, болушлукъ да этгенлей тургъандыла. Бюгюнлюкде ахлуларымы алларында жууаплылыкъны сеземе эмда алагъа жюрек ыразылыгъымы да айтыргъа сюеме. 

Физиканы нек жаратханымы соргъансыз. Бу дерс манга мыйымы ишлетгенлей турургъа себеплик этгенди. Башхача айтханда уа, физика – ол жашауду. Юй турмушда болгъан затларыбызны асламысы да аны бла байламлыдыла. 

Асламысында физикадан олимпиадалагъа къатыша, алада жетишимли да болгъанма. Сёз ючюн, ВСОШ-ну шахар, республика даражалы урумларында призёр болгъан, хорлагъан кезиулерим да кёпдюле. «Физтех» онлайн халда бардырылгъан олимпиадада, КъМКъУ-ну бу дерсден ачыкъ олимпиадасында дайым жетишимли болгъанма. 

Алай эсе да, бюгюнлюкде сейирим математикагъа бегирек ачылгъанчады. Ол а билимими мындан арысында ёсдюрюрге сюйген бёлюмюм бла байламлыды. 

- Регионладан келген, жюз балла алгъан сабийлеге уа МГУ-да окъугъан къалайды, къыйналамыса?

- Кертиди, биринчи заманда къыйналгъанма. Кесигиз ангылайсыз, мектепде бла университетде, бютюнда уллу шахарда, билим алгъан бир кибик тюйюлдю. Окъууну ызына тюшюнюп къалгъан тынч болмагъанды. 

Университетге киргинчи, Москвада бир кере да болмагъан эдим. Биринчи кере мында общежитге тохташыргъа келгенме. Алай эсе да, Нальчикден таныш таулу жашланы ол жылда бу шахаргъа окъуугъа кёбюсю киргени да манга себеплик болгъанды.

Бирибизге болушлукъ керек заманда къайсыбыз да аны жарсыууна къайгъырабыз, эс бурабыз. 

Андан сора да, МГУ-да «Къарачай-Малкъар землячество» барды, ол эртте къуралгъанды. Аны мураты уа жаш тёлюню бирикдириудю. Тыш жерде окъугъан жашлагъа бла къызлагъа уа ол адет-тёрелени, тилни унутмазгъа да себепликди. Мында байрамла, эсгериу ингирле, сёз ючюн, «Неме», башха оюнла да бардырыладыла, алагъа сюйюп да къатышабыз. 

Окъууну юсюнден айтсагъ а, айхай да, бизнича республикаладан бийик балла бла келгенледен эсе, Москваны кесини мектеплеринде олимпиадалада жетишимли болгъанла къыйналмай билим аладыла деп келеди кёлюме. Аны алайлыгъы сезилмей къалмайды эмда окъуучу болгъан кезиуюмде олимпиадалагъа къатыша тургъаным ахшы сынам бергенин, аны себебин да айтыргъа боллукъма. Баям, сынауда жюз балл алгъаным да аны хайырынданды. 

- Дунияда белгили физикледен, математикледен а кимни ишлерин жаратаса, неда санга аллай адамланы къадарлары уа сейирмиди?

- Физик Роберт Оппенгеймерни юсюнден 2022 жылда «Оппенгеймер» деген ат бла фильм алдырылгъан эди. Башхаларын сагъынмай къойсакъ да, ол «Оскарны» онюч тюрлю саугъасына тийишли болгъанды. 

Быллай белгили адамны къадары, айхай да, сейирди. Кертиди, билимли, терен ангылаулу болгъан эсе да, ол жарашдыргъан ядерли бомба дуния башына къаллай къыйынлыкъ келтиргени белгилиди. Быллай фильмле неда китапла фахмуну, жарсыулу къадарны юсюнден да сагъышландырадыла. 

Бюгюнлюкде манга, андан сора да, америкалы къураучу Илон Маскны жашауу сейирди. Ол эм алгъа физика эмда экономика жаны бла билим алгъанды. Ызы бла Стэнфорд университетге кирип, алим даражаны къорууларгъа да сюйгенди. Алай а илмудан эсе бегирек энчи ишлери бла белгили болгъанды. Сёз ючюн, ол тёлеу системаны жашаугъа кийирир жаны бла тири кюрешеди. 

Быллай адамланы аслам затха кёз къарамларын тенглешдирген да манга сейирди.

- Энди сынаула берилир заман да жууукълашып келеди. Жетишимлеринг а къалайдыла, мында да, мектепдеча, иги окъуймуса?

- Хау, университетде да иги окъуйма. Бусагъатда курс ишими жаза турама. Энди аны къоруулап, математикалы юлгюлени кафедрасына кёчерикме. Мында алайды, экинчи курсдан сора сайлагъан ызынга кёре кафедрада тохташаса. Аны бошасам а, программала къурау неда жалгъан интеллект бла ишлеу жанына эс бурур умутдама. Огъесе бир компанияда ишлеп, сынам жыйышдырыр акъылдама. Башхача айтханда уа, къайсы бёлюмню сайласам да, жамауатны жашауун тынчлыкълы этер жолланы излер муратдама. 

Жашауумда манга эм биринчи юлгю атамды. Ол къурулуш бизнесде жетишимлиди. Адам къайда ишлесе да, жамауатны, ёз халкъыны айныууна къошумчулукъ этерге керекди деп сунама. Сёз ючюн, жалгъан интеллектни хайырланып окъуна бюгюнлюкде аслам затны къураргъа, ол жашауну игилендирирча болуруна къайгъырыргъа жарарыкъды. 

- Бош заманынг а къаламыды огъесе жаланда дерсле бла кюреширгеми жетишесе?

- Ал кезиуде заманны къалай юлеширге билген да къыйын эди. Дерследен сора тамблагъа къалай хазырланыргъа кереклисине тюшюннген да. 

Энди уа юйреннгенме, алайды да, бош заманым къалса, шахаргъа солургъа чыгъама. Манга, Нальчикде ёсген сабийге, шахар болумла, къалай эсе да, жууукъдула. Футбол ойнаргъа да сюйюучюме тенглерим бла. 

Алай эсе да, бегирек китап окъууну, музыканы сайлайма. Эрнест Хемингуэйни - «По ком звонит колокол», Джордж Оруэллни «1984» чыгъармаларын жаратама. 

Китаплагъа сюймеклигим да атамдан бла ата къарындашларымдан  башланнганды. Ала кёп окъугъан адамладыла, уллу китапханалары да барды. 

- Окъууунг бла байламлы нени жаратаса?

- Мында билим бериуню даражасы бийикди. Алай эсе да, кеси кесинги айнытыугъа да эс бургъанлай турургъа керекди. 

Студент эм алгъа жууаплылыкъны сезерге тийишлиди. Хар неге да эс бурургъа. Заманны хайырлана билирге. Жашауунга, усталыгъынга керекли затлагъа юйренсенг, аланы ангыларгъа кюрешсенг, билимли, жетишимли да боллукъса, усталыгъынгы да артда иги билликсе, окъуууму бошап, адамлагъа хайырым тиерча ишлесем, кесими муратыма жетгеннге санарыкъма. 

- Жай айлада Нальчикге уа келиучюмюсе?

- Кертисин айтсам, юйге бегирек къышда келирге кюрешеме. Жай солуу заманымда уа уллу шахарда ишлеп, сынам жыйышдырыуну тюз кёреме. Сынамым болса, артда ишге тохташыргъа да къыйын боллукъ тюйюлдю.

Хар къайсы адамча, туугъан шахарыма, республикама тансыкъ болама, Нальчикни, сейир табийгъатыбызны багъалайма. Айхай да, мында таулу хычинле неда анам бишириучю къудору шорпа да жокъдула. Юйге келсем, хар заманда ала бла сыйлагъанлары да хычыуунду. Алай бла юйню жылыуун, жууукъ адамларымы ачыкъ ниетлерин да сеземе. Хар къайсы жетишимиме атам-анам, эгечлерим, къарындашларым, ыннам, битеу да атларын сагъыннган адамларым къууанадыла, мени кёллендиргенлей да турадыла. Аланы къууаннганлары уа манга неден да багъалыды.