«Ауруудан сакъланыр ючюн жашау жорукъланы тюзетирге, керек боллукъду»

Жюрек-тамыр аурууладан къыйналгъанланы саны жылдан-жылгъа ёсе барады. Ол кёп сылтау бла байламлыды, ол санда хауаны тюрленнгени, аш-азыкъ, адамны жашау халы, аз тепгени, жыл саны эм башхала. Аладан къалай къутулургъа боллугъуну, къозгъалгъан эселе уа, багъыуну юсюнден бизге врач-хирург Гюлюйланы Фозия айтханды.

Врач усталыкъны Фозия гитчелигинден сайлагъанды. Ол Лашкута элде Махтини бла Галинаны юйюрлеринде туугъанды. Школну къоншу элде Жанхотияда алтын майдалгъа тауусуп, Къабарты-Малкъар къырал университетини медицина факультетине  киргенди, аны да къызыл диплом бла бошагъанды. Битеулю хирургия жаны бла интернатураны ётгенди, сора ординатурада эки жылны РостГМУ-да «Жюрек-тамыр хирургия» жаны бла окъугъанды, анда да айырмалы болгъанды. Усталыгъын Дондагъы Ростовда «Диагностикада эм багъыуда рентгенэндоваскуляр амалла» жаны бла ёсдюргенди. Чынтты врач тохтаусуз юйренирге керекди, дейдиле. Фозия да, ол сёзню кертилигине шагъатлыкъ эте, Россейни кёп ара клиникаларында конференциялагъа къатышханды, тыш къыраллада  - Нидерландыде (2013), Польшада (2014), Францияда (2018) - билимин ёсдюргенди. Уста хирург Кардиология больницада бла Ара поликлиникада ишлейди.

Жууаплы ишни Фозия, айтханыбызча, сабийлигинде сайлагъанды. «Гитче заманымда больницагъа тюшген эдим. Нем ауругъаны бусагъатда эсимде тюйюлдю, алай акъ халатлада ариу докторланы сыфатлары жюрегимде къалгъандыла. Андан чыкъгъан кюнюмде врач боллугъуму айтхан эдим. Хирургияны сюйюп сайлагъанма, коронароангиография бла кюрешеме, жюрекни тамырларына стендле салама, операцияла этеме. Бу усталыкъгъа келгениме бир кюн да сокъуранмагъанма, ол угъай, ишими сюеден-сюе барама», - дейди ол.

Жюрек аурууланы юслеринден айтханда, эм кёп инфарктны юсюнден эшитирге тюшеди. Врач ангылатханыча, острый коронарный синдромну кезиуюнде къанны жюрекге келиую бузулады эм аны клеткалары ёлюп башлайдыла. Шартлары: адамны кёкюреги къысылгъанча болады, ачытханы сол жанына -  къолуна, инбашына, башына, бирде уа аркъасына да жетеди. Ол солууун алалмай тебирейди, терен солуялмайды, башы ауруйду неда айланады, къусарыгъы келеди. Чархын сууукъ тер басады, терлейди, эси ауаргъа болады. Ачытханы 15 минутдан кёпге созулады, нитроглицеринни ичгенликге кетмейди. Саусузда бу ышанланы эслеген эсегиз, мычымай медицина болушлукъну излегиз. Жарсыугъа, быллай кезиуледе заман адамны жашаууна къажауду.

Аны стенокардия сунмаз ючюн араларын айыра билирге керекди. Стенокардия да жюрекни ишемия аурууларындан бириди, анга халкъда «грудная жаба» деп атагъандыла. Мында да адамны кёкюреги къысады, алай ачытханы приступ халда ётеди, башхача айтханда, аны башланнган эм тохтагъан кезиулери шарт билинедиле. Приступ болгъан заманда, адамны артерия басымы кётюрюледи, мангылайын тер басады, жюрегини урууу бирча тюйюлдю. Нитроглицеринни ичгенден сора 1-3 минутдан ол бошлайды. Бу ауруугъа атеросклероз келтиреди. Артериялада бляшкала къураладыла, аны хатасындан жюрекни клеткаларына кислород кереклисича бир ёлчеминде жетдирилмейди. Дарман ичдим да тап болдум деп, тынчайып къалыргъа жарамайды, багъылыргъа керекди, бир-бир кезиуледе операция да излениучюдю.

Къан тамырлада варикоз бек жайылгъан аурууладанды, кёзге да ол артыкъ ариу кёрюнмейди. Аны сылтауу тамырланы клапанларыны ишлеулери бузулгъанындады. Аны хатасындан къан чархда кереклисича айланмагъанлай тамырлада жыйылады, ала да, аны сыйындырырча, кенгерип башлайдыла. Адамны аякълары аурутадыла, терк арыйдыла, ауур болгъанча кёрюнедиле. Сылтаула аз тюйюлдюле. Биринчи жерде тукъум ышанла барадыла – атада, анада неда башха къаршы жууукълада варикоз болгъан эсе, ол юйюрде башхалада да тюберине къоркъуу ёседи. Инсан къаллай жашау бардыргъаны да – аслам заманны олтуруп неда сюелип ишлеу - уллу жерни алады. Артыкъ семизлик да жюрекге бла тамырлагъа хайырлы тюйюлдю. Тиширыулада варикоз эр кишиледен асламыракъ болуучуду, баладан ауурлукъ бар эсе, ол къозгъалырына къоркъуу чыгъады. Диагнозну врач-флеболог салады, багъыу симптомла къаллай бирге кёрюннгенлерине, аурууну жайылгъанына кёре тохташдырылады. Ол тынч халда ёте эсе, компресионный трикотажны жюрютюу, тамырланы къабыргъаларыны тонусларын игилендирген препаратланы хайырланыу, физиотерапия, магнитотерапия болушурукъдула. Тиширыулада варикоз асламыракъ тюбейди, хар кюнден да инсан кёп заманны бийик табан чурукъланы жюрютсе, ол кесини «къошумчулугъун», айхай да, этеди.

Тамырланы тинтиу  УЗИ бла бардырылады, аны болушлугъу бла терини теренинде тамырлагъа окъуна, къан къалай баргъанына къараргъа, аурууну башлана тургъан кезиучюгюнде табаргъа эм багъыуну тохташдырыргъа боллукъду. УЗИ-ни ётерге врач быллай болумлада буюрлукъду: аякъларыгъыз кёбюп неда къурушуп къалсала, жюрюгенде неда тынч олтуруп-жатып тургъаныгъызда ачытсала, теригиз кёгерсе эм жарала (язвала) чыкъсала, диабетден эм артыкъ ауурлулукъдан къыйнала, инсульт неда инфаркт болгъан эсегиз. Бир-бирде тамырлагъа операционныйде КТ неда венография этиледи.

- Ишлемеген клапанланы бла кенгерген тамырланы тап халгъа келтирирге лазер коагуляция болушурукъду, - деп ангылатады Фозия. - Варикозгъа багъыуда – ол шёндюгюлю излемлеге келишген эм ахшы амалды. Варикоз ол жангызда косметический жаны бла чурум тюйюлдю, заманында багъылмай къалса, артда адамны жашауун иги да къыйын этерге, сёз ючюн, трофический язваланы, тромбофлебитни къозгъаргъа боллукъду. Ишимде мен варикоздан ауругъанлагъа аслам тюбейме, аны ючюн белгилерге сюеме – врач айтханны этгенни, саулугъуна уллу кёллю болмагъанны алгъыннгы жашаууна къайтарыргъа онг барды. Лазер коагуляция терк этиледи, андан сора реабилитация изленмейди. Таблеткала бла мазьла аурууну бакъмайдыла, аны ышанларын азайтадыла, ол а жайыла барады.

Кофени да сагъыныргъа тийишлиди, деп белгилейди врач. Кюнлерин аны бла башлагъанла иги кесекдиле. Анда эрттенликде уяныргъа, эс жыяргъа болушхан кофеин барды. Ол нерва системаны ишлеуюне, эс жыяргъа себеплик этеди, жукъусурауну, арыгъанны  кетереди, иш кёллюлюк береди. Алай аны ичгенден сора жюрек теркирек ишлеп башлайды, артерия къан басым кёбейеди. Саулукълу тамырлагъа ол иги окъунады. Алай гипертониялары, атеросклерозлары болгъанлагъа уа хаталыды, давленияны кётюреди. Андан тышында, кофе чегилеге ахшыды, болсада аш орунлары ауругъанлада уа хроникалы гастрит кесин билдирликди.

Бизни адамларыбыз ауруу бюкгюнчюге дери врачха барыргъа сюймеучюдюле. Алай саулукълу инсан да, абериси къыйнамай эсе да, саулугъуна дайым къаратыргъа керекди. Жорукъла уа былайдыла: 45 жылы толгъунчугъа дери адамгъа, аны бир тюрлю тарыгъыулары жокъ эселе, борчлу халда жюрегин тинтдирирге керекди деп айтылмайды. Андан сора уа, жылгъа бир кере кардиограмманы ётсе игиди, керек болса, врач аны УЗИ-ге иерикди.  

- Саулукъну сакълауда профилактика уллу жерни алады. Былайда аш-азыкъгъа эс бурургъа керекди, ол тюрлю-тюрлю болургъа тийишлиди, хант тузну, татлыны азайтыу да хайырлыдыла, - деп юйретеди доктор. - Жаяу кёбюрек жюрюрге, таза хауа бла солургъа заман табыгъыз, эрттенликде зарядканы да унутмагъыз. Тютюнню бла ичгини да къояргъа итинигиз. Ачыуланмазгъа, къызыннган, бир затха бир бек жарсыгъан кезиуледе сабыр болургъа кюрешигиз, ол заманлада къуралгъан кортизол бла адреналин тамырлада спазмаланы къозгъайдыла эм жюрекни аман ишлетедиле. Чархыгъызны ауурлулугъун эсепде тутугъуз – артыкъ семизлик жюрекде ишемия ауруугъа келтиреди. Къанда бал тузну бла холестеринни да ёнчелей туругъуз. Сора, къууандыргъан, кёлюгюзню кётюрген затлагъа бегирек эс буругъуз, ол жангызда жюрекге бла тамырлагъа угъай, саулай да халыгъызгъа игиди.