Халкъ жырларыбызны сакълаучусу

Фардыкчы Хучиналаны Огъурлуну юйюрюнде Алий деген жашчыкъ туугъанда, аны жиляргъа ёч болгъаны бла байламлы, хоншулары: «Тейри, бу ёссе, бек ариу ауазлычыкъ боллукъду!» - деп чам этип болгъандыла.

Кертиси бла да, жашчыкъ онжыллыкъ заманында Мукуш элге Каркаланы Къыденни ауазына тынгыларгъа жюрюп, жырларгъа кюрешип тебирейди. Анда ол дагъыда Къуран окъургъа да юйренеди.  Аны бла бирге ары Цораланы Мырза, Этчеланы Юсюп, Жангоразланы Къаншау, Геляланы Кичи, Чаналаны Хусеин да жюрюп болгъандыла.

Жыр мектепде Къыден сабийлени Ойто-Ташха, Айдабол-Ташха, Шыннган суу боюнуна да элтип, уллу къычырыргъа, аталарын ненчагъа дери эслеринде тутханларын, жыр айтханда къайда къалай сюелирге керек болгъанына юйрете эди. Сёз ючюн, суу акъгъан ызгъа къарап жырласа - ауаз бир тюрлю, суу келген жанына къарап айтса уа,  башха таууш бла эшитилгенин Карка улу алагъа ангылатып болгъанды. Ким уллу къычыралса, «О-о-о» дегенни узун созуп, айтып турса, аны махтап болгъанды.

Къураннга бла жыр айтыугъа юйреннгенлени юйюрлери анга ай сайын къой багъасы чакълы ахча берип болгъанды. Аллай онглары болмагъанланы уа Къыден хакъсыз юйретгенди. Жашчыкъланы ол Чирик кёлге, Ынчытты кёллеге да элтип, алагъа суу адамны тюбюне тартханын, кёллени теренинде суу къызла жашагъанларыны юсюнден да айтханды.

Ол кезиуде жашагъан 90-жыллыкъ Мокъаланы Зантууду айтхан жырланы бир къауумун Алий да кёлден билгенди. Ма Хучина улуну хайырындан сакъланнгандыла малкъар фольклорда бир къауум жырла да.

Заман бара баргъанда, Алий эфенди болады. Жерни атласын, картасын, глобусун да Малкъаргъа ол келтирген эди. Озгъан ёмюрню ал жылларында аны тогъуз отоулу эки къатлы юйюнден НКВД-чыла, кеси къыйынынг бла ишлемегенсе деп, къыстап, Ташкентге тутмакъгъа ашыргъан эдиле. Ол анда ёлгенди.

Алийни хайырындан сакъланнган жырладан бири Думалада Мамашланы Баянда 15 жылны аталыкъда тургъан малкъарлы жаш Атаралны жырыды.  Ол 33 тёрттизгинден къуралады. Жыр Хучина улуну юй бийчеси Жулдузхандан 1960 жылда жазып алыннганды. Андан юзюк бла сизни шагъырей этерге сюебиз:

         Тур, Атарал, Мамашлагъа барайыкъ,

          Кюз жумушларын мажарыргъа жарайыкъ.

          Баян батыр къубултуп ёсдюрген малланы,

          Элтип барып Гюдюргюде санайыкъ.

         Гюдюргюде къала ишлетген Баянны,

         Жюз атындан бирин алып келирсе.

         Ол заманда манга айтыр сёзлени,

         Макъамгъа тюзетип сала билирсе.

        Атаралым  Гюдюргюге баргъанды,

        Чыгъыдыйлагъа сюйюмсюреп къарайды.

        Къызгъыз акъкъаш атын тутуп, минди да,

        Чабып бара, жюгенин тешип алады.

         Баян батыр Атаралгъа къууанды,

          Аны атха багъа билиуюн жаратды.

          Сёз да айтмай, туруп келген Атарал,

          Мамаш улун Усходур ташха къаратды.