Аны чыгъармалары ёмюрлюкдюле

Бардыла аллай устала, ала жаланда кеси чыкъгъан миллетни угъай, саулай дунияны инсанлары болгъан. Аладан бириди деменгили орус суратчы Илья Репин. Аны чыгъармаларына онтогъузунчу ёмюрню энциклопедиялары дейдиле. Кёп жылла озгъандан сора да, аны Россейде аты айтылгъанлай турады.  Ара басмада устаны суратларыны юслеринден артыкъ белгили болмагъан шартланы эсгергенлей турадыла, биз да алагъа эс бургъанбыз. Суратчыны чыгъармачылыгъында кенг белгили болмагъан шартла бизни сейирибизни да къозгъагъандыла.

«Запорожецле тюрк солтаннга къагъыт жазадыла» деген чыгъарманы оюмундан хазыр суратха дери сау 13 жыл озгъанды! Суратчы бир ненча кере Украинада болгъанды, казакланы бетлерине тюрслеп къарагъанды, изленнген сыфатланы табарча. Юй кереклени, кийимни, сауут-сабаны суратлагъанды, Сечьни юсюнден хапарлагъа тынгылагъанды.

Алып айтханда, чыгъармада керти казакла жокъдула: Репиннге нёгерлери эм танышлары юлгюлеча болгъандыла. Писарьны сыфатында тарыхчы-этнограф Дмитрий Яворницкийди. Петербургда консерваторияны профессору Александр Рубец Тарас Бульбады. Атаман Серкода генерал Михаил Драгомировну ышанларын кёрюрге боллукъду. Репинни усталыгъы мында кюлкюню хар тюрлюсюн кёргюзте билгенинде да белгиленеди: ышарыуну, чам ышарыуну, харх этип кюлюуню… 1892 жылда суратны Александр Ючюнчю 35 минг сомгъа сатып алгъанды.

Чыгъарманы экинчи тюрлюсю да барды. Аны Репин биринчиси бла бир заманда жазгъанды, ол Харьковда сакъланады.

«Иван Грозный эм аны жашы Иван 1581 жыл 16 ноябрь» деген чыгъарма Илья Ефимовични бек къыйын чыгъармаларындан бириди. Иван Тёртюнчюню сыфатына художник Мясоедов бла композитор Бларамберг юлгюлюк этгендиле. Насыпсыз царевични Репин жазыучу Гаршинни эм художник Менкни сыфатларына кёре жазгъанды.

Сурат бла байламлы биринчи къаугъа 1885 жылда кёрмючде аны Александр Ючюнчю кёргенде болгъанды. Ол аны асламлагъа туура этерге тыйгъыч салгъанды. Алай юч айдан сора ол тыйгъыч кетерилгенди.

1913 жылда эски тёрелени тутуучу Абрам Балашов «асыры кёп къан барды» деп, суратны бир ненча кере бичакъ бла ургъанды. Репин аны билгенде жюреги тутаргъа аздан къалгъанды. Ол отоуунда ары-бери айланып, сарнап  жилягъанды деген хапар барды. Галереяны сакълаучусу уа аллай ишни кётюралмагъанлай, кесин поезд тюбюне атханды.

Жараланы тап этерге онг болгъанды, алай толусунлай а угъай.  Ол болумдан сора суратны сакъланнган жеринден, Третьяковкадан, тепдирирге жарамайды, аны тыш жерлеге чыгъарыргъа эркинлик жокъду.

2018 жылда суратха биягъы чабыууллукъ этгендиле. Бу жол чыгъармагъа эсирген эр киши атылгъанды, темир быргъы бла. Заранлыкъ алай уллу болгъаны ючюн бу къыймат къачан тап халгъа келтириллигин реставраторчула алыкъа толу айталмайдыла.

Репин узакъ ёмюр сюргенди. Ол 1930 жылда 86-жыллыгъында ауушханды. Инкъыйлапдан сора аны Пенатыде сюйген юйю тыш къыралгъа саналып тебирегенди, Финляндияны тийресинде орналгъаны себепли. Совет властьла суратчыгъа ёз жерине къайтырын бир ненча кере тилегендиле, алай ол унамагъанды.

Ахча терк бошалгъанды, багъалы холстланы алыргъа онг болмагъанлай, ол линолеум кусоклада ишлеп тебирегенди. «Къачхынчы» деген чыгъарма аллай мурдорда хазырланнганды. Иги тюрслеп къарасанг, аны алайлыгъын женгил эслерге болады.

«Волгада бурлакла» деген чыгъарма ючюн Репин кёп тырман сёз эшитгенди: быллай затны къалай жазаргъа боллукъду деп. Кир чабырлыла, аланы уа Венагъа кёрмючге элтедиле! Алай суратчы чыгъарманы князь Владимир Александровични тилеги бла жазгъанды, ол искусствону бек сюйгенледен болгъанды. Ол суратны биринчи ызларын кёрюп, сейирге къалгъанды: «Къаллай сыфатладыла была!» - деп, суратны ахырына жетдиририн излегенди.

Хар зат а 1869 жылда башланнганды, Репин Невада этюдлагъа атланнганында. Жагъада омакъ адамла айланнгандыла, алагъа уа кёзлерин алмагъанлай, кюнде кюйген бурлакла къарагъандыла. Артдаракъда Репин, Ширяевогъа кёчюп, бурлакла бла шуёхлукъ жюрютюп башлагъанды. Аланы жашауларыны юсюнден соргъанды, суратха сыфатларын салырча сюелирге тилегенди.

Сёзге айтханда, бурлакны къыйынына бийик багъа берилгенди. Аллай бир ненча жолоучулукъдан сора ол сау жылны юйюрюн кечиндиралгъанды. Эр киши жыйынладан сора, тиширыуланыкъы да болгъанды.

Сейирди Репиннге мистикалы суратчы деп айтылгъанны тарыхы да. Аллай хапарланы художник бла шуёхлукъ жюрютген Корней Чуковский жайгъанды дейдиле. «Аны портретлеринде бир огъурсуз кюч жашырылыпды: ол сыфатын кёргюзтген хар жигит хазна къалмай жууукъ заманда  дуниясын алышханды», - деп жазгъанды Корней Чуковский.

Ол ангылашыныулуду. Бир-бир тенглерини сыфатларын Репин суратха салыргъа ашыкъгъанды, нек дегенде аланы къыйын ауругъанларын билип. Сёз ючюн, Мусоргский бла да алай болгъанды, ол аны больницада ёле тургъанында жазаргъа ашыкъгъанды. Художникге кёп чыгъармаланы Третьяков сапариш этгенди, тенглерини сыфатлары «жау бояулу суратлада» сакъланырча.

Бурлакла да терк дуниядан кетгендиле, дейдиле. Алай аллай къыйын ишде кёпмю тартырыкъды ким да? Дагъыда «Иван Грозный…» эм «Не ждали» деген чыгъармалагъа юлгю болгъан жазыучу Всеволод Гаршин кесин - кесин ёлтюргенди, кесин бийик басхычдан атып. Алай аны да ангылатыргъа боллукъду: жазыучуну нервалары ауруп бек къыйнагъандыла.