Къудурет саугъалагъан фахму

Бу кюнледе Къабарты-Малкъарда культурологиядан биринчи доктор, белгили кесаматчы Орусбийланы  Фатима туугъанлы 85 жыл болады. Ол дагъыда жангы «Малкъар литератураны очерклери» бла байламлы иш бардыргъан авторланы къауумуну санында да болгъанды.

Фатима Аныуаровна жазгъан ишлери бла республиканы маданият хазнасына тийишли юлюш къошханды. Ол «Жанргъа жол», «Къарачай-Малкъар фольклор», «Портретле эм проблемала», «Метафизика колеса. Тюрк культурогенезни соруулары» деген китапланы эм кёп илму ишлени авторуду. Ала барысы да бийик профессионал даражада жазылгъандыла. Аланы ичинде «Малкъар литератураны жанрларыны тарыхыны очерклери» энчи жерни алады.

Белгилеп айтырчады, 1986 жылда Орусбийланы къызлары «Совет халкъланы кёп миллетли литературалары» деген академиялы иш хазырланнганда, къарачай-малкъар адабиятны тарыхын жазгъанын да. Фатима Аныуаровна бла дуниясын алышыр жылны аллында этген ушагъыбызда «Метафизика колеса» басмаланнгандан сора, Интернетде болгъан даулашланы соргъаным да эсимдеди.

Ол заманда китапны юсюнден Москвада 2008 жылда басмаланнган «Национальный интерес» журналда Наима Нефляшева Фатимагъа битеу да окъуучуланы атларындан жюрек ыразылыгъын билдирген эди. Аны бир айтханын эсге тюшюрюрге сюеме. «Тинтиу иш культурология жаны бла терен жазылгъанды. Ол жангыды, саулай тюрк дунияны тарыхында алгъын, халкъ асламлагъа белгили болмагъан затла да тапханма анда. Кавказны юсюнден чыкъгъан китаплагъа хар заманда да эс буруп къарайма. Алай Фатима Аныуаровнаны ишин солуууму бир алмай окъугъанма. Анда айтылгъан шартла даулашсыздыла».

Белгили москвачы издатель Къоркъмазланы Борис а «Метафизиканы» Парижге Халкъла аралы китап кёрмючге элтген эди ол заманда. Анда да аны магъаналылыгъын чертгендиле. Нек дегенде Аристотельни заманларындан бери Европада тюрк халкъланы культуралары жахил, кийик, адепсизча кёргюзтюлюп тургъанды.

Орусбийланы Фатима уа тюрк дунияны культурасын кёп жылланы ичинде тинтип, аны энчилигин, буруннгулулугъун, магъаналылыгъын да кёп шартла бла белгилегенди. Ол Кюнбатышны бла Кюнчыгъышны не заманлада да бир бирлеринден айырмалы, аланы башха маданиятлары, жашау жорукълары да алай болгъанлыкъларын чертген эди.

Басхан ауузу бла Орусбийланы бир бирден айырыргъа онг жокъду, тарых кеси байлагъанды аланы. Халкъны жарыкъландырыуда кёп къыйын салгъандыла ол тукъумну келечилери. Фатиманы аппасы Чёппе орус-япон урушда кёргюзтген жигитлиги ючюн Георгийни жору бла саугъаланнганды. Ол ажымлы ёлгенди. Болсада аны юч жашыны жюреклеринде туугъан жерлерине сюймекликни ёчюлтмегенди, ала Уллу Ата журт урушну кезиуюнде къанларын-жанларын аямай сермешгендиле.

Фатиманы атасын Азиягъа 1936 жылда Ташкент областьны «Баяут» совхозуна кёчюргендиле. Ол анда 1941 жылда туугъанды, атасы уа эки жылдан сора кетгенди урушха. Десант аскерледе къуллукъ этгенди.

Къазауатдан къайтханындан сора, иш кёллю таулу жашны терк окъуна эслеп, совхозну бир бёлюмюню таматасы, ызы бла уа тёрт совхозну биригиуюню генеральный директору этедиле. Ол кезиуледе Фатиманы атасы аны къубултуп «старшина» деп тургъанды.

– Бизни юйге алыкъа ток тартылмагъан эди да, мен тырман сёзле айтханлай, ол тракторну моторундан гитче электростанциячыкъ этген эди. Сегизжыллыкъ школну бошагъанымлай, орта билим алыр ючюн, ол Андижанда юй сатып алгъан эди. Сау къадарында манга не заманда да билеклик этип тургъанды. Атам бла бирге совхозда ишлеген къуллукъчула чюйютлюле болгъанлары эсимдеди. Баяут элде малкъарлыла, осетинлиле, къарачайлыла, къырым татарлыла жашагъан орамла бар эдиле. Директор этгенлеринден сора, бизни эркин юйге кёчюредиле: уллу арбазыбызда гюлле, жюзюм да ёсе эдиле, – деп эсгере эди Фатима озгъан жылланы.

Школдан сора ол Ташкентни къырал университетине, ючюнчю курсдан а, 1960 жылда, Дондагъы Ростовну университетине кёчюп, аны эки жылдан тауусханды. Ол кезиуге Баку шахардан дюгерли жаш Тимур Абисалов бла юйюр къурайды. Ол инженер эди. Алагъа сабийчик тууады. Жаш ата бла ана Москвада аспирантурагъа киредиле: Фатима – Горький атлы Битеудуния литература институтха, Тимур а – СССР-ни Къурулуш министерствосуну илму-излем институтуна.

Ол жылла Фатиманы битеу да жашауунда эм игиле эдиле. Музейледе – жангы кёрмючлеге, театрлада –премьералагъа, Литератураны ара юйюнде бардырылгъан ингирлеге да заман таба эдиле экиси да. Жарсыугъа, аны эри, жашы да ауруп, жашаудан замансыз кетген эдиле.

Институтда да билимлилиги бла Фатима айырмалы болгъанды. Аны эслемей да къоймагъандыла. Аспирантурада малкъар адабиятда жанрланы къуралыу жолларыны юсюнден кандидат диссертациясын жазып, аны 1968 жылда къоруулагъанды. Жаш алим ол жыл окъуна Къабарты-Малкъар илму-излем институтха келип, анда урунуп тургъанды.

Башында сагъынылгъан тюрк дуниягъа жораланнган китабын жазгъанда, Фатима бу жангы темагъа толусунлай берилген эди дерге боллукъду. Культура байламлыкъ жаны бла Тюркге барып, анда сегиз ай туруп, архивледе уллу иш тамамлап, ма алай жыйгъан эди материалны китабына.

Фатима Аныуаровнагъа «Метафизика колеса» китапны жазып не хыйсапдан башлагъан эдигиз, деген сорууума ол былай жууаплагъан эди: «Жарсыугъа, шёндюгю дунияда Европада цивилизациягъа аслам эс бурулады. Алай Кюнбатышны философиясында болгъан хар зат Кюнчыгъышны философиясында да барды. Аны юсюнден Ницше, Гёте, Юнг, Гердер да жазгъандыла. Кюнбатышны философиясы башдан жаратылгъан затды. Кюнчыгъышны философиясы уа сынамдан, жерден жаратылгъанды.

Шаркъ къыраллада жашагъанла жашауну чархы къайры барса да, аны ызындан барадыла. Ала аны башларында къурагъан жорукълагъа бойсундурургъа бир заманда да кюрешмегендиле, жашаугъа бойсунуп къалгъандыла. Чингизханны, Тамерланны оюмларына кёре, къыралгъа бир адам башчылыкъ этерге керекди. Бу юлгю бла кечиннген жер башында бек кючлю къыралла болгъандыла. Мен да башында эки дуния болгъанын кёргюзтеме: Кюнбатышны бла Кюнчыгъышны».

Алим тиширыу къарачай-малкъар жомакъланы юсюнден монография да жарашдыргъан эди. Бу ишде да ол биринчи болгъанды. Андан сора да, ол «Уровни чтения» деген жыйымдыкъда кесамат статьяларын чыгъаргъанды.

Орусбийланы Фатима жашауунда, чыгъармачылыкъ ишинде да керти жолну тутуп келгенди. Кесине тышындан таянчакълыкъ да излемегенди. Ол болур къудурет кеси берген керти фахмулукъну ышаны.
Къонакъланы Хасан.