Жарыкълыкъны бла жюрек халаллыкъны поэзиясы

Бу материалны бизге КъЧР-ден философия илмуланы кандидаты Магаяланы Аминат жибергенди. Аны ол КъМР-ни, КъЧР-ни да халкъ поэти, КъМР-ни Къырал саугъасыны лауреаты Созайланы Ахматны 85-жыллыгъына жоралап жазгъанды.

 

Созайланы Ахмат кёп тюрлю къырал саугъалагъа тийишли болгъан назмучуду, аланы санында республиканы культурасыны сыйлы къуллукъчусу, адабият жаны бла республиканы лауреаты деген сыйлы атла да бардыла. Анга биринчи къырал саугъа, Къабарты-Малкъарны комсомол саугъасы, 1978 жылда «Солнечные тени» деген китабы ючюн берилген эди. Ол жылдан башлап Ахмат кёп тюрлю сыйлылыкъны белгилерине тийишли болгъанлай келеди. Малкъарлы назмучу КъМР-ни, КъЧР-ни халкъ поэти, Ингуш Республиканы маданиятыны сыйлы къуллукъчусу деген айырмалы атланы жюрютеди. Кёп болмай Ахмат Россейни Халкъларыны артиадасыны лауреаты болгъанды.

 

Созайланы Ахматны назмулары, поэмалары, хапарлары, республиканы газетлеринде, журналларында басмаланнганлай турадыла. Назмучуну аты, кёчюрмелени себебинден, республикадан тышында да кенг белгилиди: Россей Федерацияны регионларында, СНГ-ны къыралларында да. «Юность», «Дон», «Дружба народов» журналлада; «Сельская молодёжь», «Литературная газета», «Литературная Россия», «Московский комсомолец» газетледе; «Поэзия», «Музыка» эм башха альманахлада аны чыгъармалары орус тилге кёчюрюлюп, басмаланнгандыла.

 

Созайланы Ахматны назмуларына Къулий Къайсын ол жолгъа чыгъа тебиреген кезиуде окъуна бийик багъа берген эди. «Башха жаш назмучулача, Ахмат да ёз поэзиябызны жетишимлерине таяна, кесини энчи жолун излейди. Аны жазгъанлары керти жашауну тылпыууду... Бизни кёз аллыбызда энтта да бир фахмулу назмучу ёседи», - деп, кесини ол шартха къууаннганыны юсюнден айтхан эди «Литературная Россия» деген газетде Къайсын.

 

Назмучуну биринчи китабы - «Кюнню кёреме» (1968 ж.) малкъар поэзиягъа керти фахму келгенини юсюнден шагъатлыкъ эди. Жаш адамгъа назмучулукъ аны сезимлерин бийлеген турмуш болгъаныны шагъатлыгъыды. Поэтни бу биринчи китабына кирген назмулада, болмагъанча, уллу жарыкълыкъ, чууакълыкъ да бар эдиле.

 

Ызы бла Ахматны «Кюн ауанала» (1972 ж.) назму китабы басмадан чыгъады. Бу китапха «Жауунну жырлары» деп атаргъа да боллукъ эди, алай кючлюдю мында жауунну ауазы. Китапны окъумагъан сейирсинирге да болур: жауунну юсюнден сау китапны къалай жазаргъа боллукъду деп. Алай Ахматны жауунлары кёп тюрлюдюле, кёп тюрсюнлюдюле. Ала лирика жигитни жол нёгерлеридиле. Ала кюн жауундан башлап, тёгерекни - тауну, тарны, ёзенни да тюбюне басхан ырхыгъа дери, кёз ачдырмагъан жауун бла бошаладыла. Жауунну ызындан кюн чыгъады, жауун а биргесине къайгъыланы, ачыуну, мудахлыкъны алып кетеди. Андан сакълайды поэт жауунну, андан сюеди аны аллында келген суху желни, элия чартлагъанын да. Къайсы поэтни алсанг да, ол адам бла табийгъатны бирлигине юлгюлени кесича эслейди, кесича кёреди. Поэт чыгъармачылыгъыны ол кезиуюнде лирика жигитни оюмларын, сезимлерин табийгъат болумланы энчи ангылаууна кере суратлайды. Созайланы Ахмат «Жауунлу сагьышла» назму бёлегинде «жауун - мени кёк тюшюмдю»,  деп чертеди. Белгилисича, адамны тюнюнде сагъышландырып тургъан къайгъылары, умутлары аны тюшлеринде бийлейдиле. Ахматны «Жауун акъ гюлледе Жалан аякълай барады. Боз чарсдан эшилген Гюлменди къолумда къалады», «Эрттен жауун кенг арбазда жауады, Жалай-жалай Терезени къагъады», дегенча тизгинлери жауунну суратларын ишлейдиле. Жауун кеси аллына болуп къалмай, ол жаны болгъан инсанча кёрюнеди окъуучугъа. Лирика жигит бла жаунну эришиую, демлешиую, бирде уа «бир тиллилиги» окъуна кёрюнеди. Жауун бла лирика жигит сюйген къызы жашха жауундан къоркъуп тюберге унамай къойгъан чакъда айып этедиле:

 

«Жауунну жыра, къайтама юйге.

 

Не этерсе, къызы, юшютген къарда?»

 

Неда поэт сабийлигин эсине келтире: жауун тюбюнде «ат этип чум чыбыкъны» жашчыкъ «жалан аякълай чабып чыкъды», дейди. Поэт сабийлигинден келген жашчыкъгъа сюйюнюп къарайды: «Къолларын кёкге, жетдире, Жер бла жауунну арасында эшитеме кюлгенин». Быллай жарыкъ сыфатны къурай, поэт «къууаннгандан жиляйды кёк» дейди, жаууннга сабийлиги бла тюбешдиргени ючюн ыразылыгьын билдире.

 

«Жауун эсе да,

 

Жырым эсе да,

 

Кёк талада жауады бир зат.

 

Туман эсе да,

 

Тырман эсе да,

 

Кёк таланы жабады бир зат.

 

Бу алты тизгинде жауунда жаратылгъан сагъышланы окъуйбуз. Жауунну юсюнден тизгинле кеслери алларына жыр болургъа хазыр болуп турадыла. Ахматны ол назмуларындагъы жауун макъам дайым эшитилгенлей келеди. «Жылы жауун Шош узая барады. Тейри къылыч Таулагъа ышарады». Жауунну юсю бла къуралгъан суратла сейирдиле: «Кёкню жабып булутла..., къайнайла, чулгъаналла, Къара аскерча баралла». Табийгъат шош болуп, жаууннга хазырланады. Алай бир кесекден «элия чыбыкълана, Сарыуекча жортады. Ол къара жамычыны къабындыра, жыртады».

 

Бу назму китапда уллу жерни сюймеклик назмула аладыла. Сюймекликни юсюнден жазмагъан поэт жокъду десек, ётюрюк айтмабыз. Ол поэзияны тёресиди. Созайланы Ахмат ачыкълагъан сезимле алай тазадыла, алай жарыкъдыла, лирика жигит сюйгенине алай къайгъырыулуду, бир-бирде алагъа сукъланнган окъуна этесе. Аны бла бирча поэт баш ышаннга адамлыкъны, халаллыкъны сайлайды. Сюймеклик ол затланы ауанагъа кетермейди.

 

- Ариумулла чачларым?

 

-Хау.

 

- Ариумулла къашларым?

 

- Хау!

 

- Ариумулла кёзлерим?

 

- Жюрегим а, жюрегим?

 

- Бармыды да жюрегинг?!

 

Бу назму сезимни ичинден жаратылгъан оюмну белгисиди, аллай сейир поэзия тинтиулери бла белгили ингилизли поэт Уильям Джей Смитни поэзиясына жууукъду.

 

Созайланы Ахмат ючюнчю китабына «Кырдык ауазла» деп атагьанды. Хау, бу китап да табийгъатны жарыкъ ауазларындан, жырларындан, шургу макъамларындан да толупду. Бу китапны биринчи китапдан арасын он жыл айырады. Анга кёре мында биз поэтни дуниягъа къарамын, усталыгъыны ёсюуюн да кёребиз. Биринчи китабында поэт «кюнню кёре» эсе, экинчисинде кюнню кесин кёрюп къоймай, аны ауаналарын да эслеп, табийгъатха сейирсине эсе, он жылдан сора ол табийгъатны ауазын эшитгенин, ангылагъанын «Кырдык ауазлада» баямлайды. «Шыбырдап айтылгъан тизгинледе» сейирлик тизгинле шыбырдайдыла. «Сени чачынга айны тийгени Ариу жарашады Ышарыуунга»,-дейди поэт. Бу тенглешдириуню уллу суратлау магъанасы барды. Кёз аллынга ай кечени ариулугъун, ай жарыгъында ышара тургъан къызны сыфатын келтиреди.

 

Сюймекликни темасын андан ары айныта, поэт «Кырдык ауазлада» кёп аламат назму жазгъанды. Мында тиширыуну ариулугъуна, ниет кючюне сейирсине, баш ура эсе да, поэт айбат сёзле айтыудан, жалгъан омакълыкъдан кериди. Ол тиширыугъа жерни тутуругъунача къарай, бирде аны жамауатны, юйюрню аллында борчуну ауурлугъун ангылап, жарсыгъан этеди:

 

«Къолларынгда,

 

Бичен татыуу...

 

Эринги къоллары

 

Аракъы ийис этедиле.

 

Аны булутлу кеф кёзлеринде

 

Бир тac бола,

 

Бир а кёрюне,

 

Бир а дагъыда тac бола,

 

Тураса сен,

 

Мудах сагъышларынг

 

Жилямукъла болуп чыгъа».

 

Хау, жапсарыуну, жюрек халаллыкъдан юлюшню ким да излейди. Бютюнда бусагъат жашауда таулу тиширыуланы къадарлары быллай къыйын чекге жетгенде. Аны ангыламагъан жазыучу болмаз, алай ачыкъ айтыргъа уа хар кимни да жетмейди кишилиги. Аллайла аздыла, аладан бири уа Созайланы Ахматды. Аны ючюн окъуна болур назмучу талай жылны ичинде республика радиода ишлеген кезиуюнде, «Айсурат» журналны бетлеринде малкъар тиширыуланы намысларын, сыйларын бийикге кётюре, аны къыйын жашауун ачыкълай, кёп магьаналы бериуню къурагъаны да.

 

Сюймеклик къууанчды, къанатды адамгъа. Алай ол мудахлыкъдан, шургу сезимледен да кесине юлюш алмай къоймайды. Аны ючюн болур Ахматны назмуларында «ышарыуу – жаз тенгли» къызла жарсыуларын, ич кюйлерин айтханлары. Поэт бу ишинде да поэтлей къалады. Ненча жылы сёз, керти сыфат излеп табады Ахмат тиширыулагъа махтау бере туруп.

 

«Кёзлеринги гюллери

 

Жиляйдыла...

 

Жиляйдыла,

 

Эрий, эрий», - деп жазады поэт.

 

Ахматны лирика назмулары магьаналары бла терендиле, сезимлери бла кючлюдюле. Поэт, кертиси бла да, жюрегинден ётген сезимлеге сёзню кючю бла жашау берирге итиннгени эсленеди. Лирика жигитни сюйген къызы хар заманда да бийикдеди, ол жаратмагъан ишле этсе да, тиширыу къачы бла тюздю – бу оюм Созайланы Ахматны сюймеклик назмуларыны тутуругъуду. Быллай къарам а, белгилисича, шаркъ поэзияны баш илишанларындан бириди.

 

«Бюгюн а,

 

Сенсиз къалгъан кюнюмде,

 

Сени эсгере, эсгере,

 

Къарайма тиширыулагъа.

 

Къарайма... Ала бары да

 

Кёрюнедиле санга ушагъанча.

 

Сен а...

 

Сен ушамайса

 

Аланы бирине да,

 

Сен жалада

 

Кесинги ышарыуунга ушайса...»

 

Поэт сюймекликни тюрсюнлерин белгилерге кёп жарыкъ бояула табады:

 

Келдинг, келдинг да, ауазым

 

Бийиклеге учуп чыкъды.

 

Къабышып тургъан жазым

 

Санга къууаннгандан чакъды...

 

Созайланы Ахматны бар китапларын энчилеген бир затны эслерге боллукъду: алда баргъан китапда къабыннган тема экинчиде баш болуп къалады. Сёз ючюн, биз ол шартны «Къолла» (1987 ж.) атлы назму китабында назмуланы тагылары «Кырдык ауазладан» келгенинде кёрюрге боллукъбуз. Сабыр ауаз бла жазылгъан назму китап – «Къолла» поэтни кёп жылланы ичинде сагъышларын, оюмларын, жюрек сырын жыйгъанды. «Къоллада» Ата журтха, адамлагьа сюймеклик, атаны-ананы сыйы, жашаугъа, табийгъатха ыразылыкъ дегенча затла терен философия байламлыкъда жашайдыла. Кимни да жюрегин къозгьарыкъ назмуланы Ахмат ананы юсюнден жазгъанды. Анасын тас этген къайсы адам да поэтни «Анамы чакъырып келигиз!» деген назмусунда болгъан тюнгюлюуню, амалсызлыкъны кеси айтханча эшитеди. Бу назмуда Ахматны поэзиясында хазна тюбемеген фольклор тёрени да эслейбиз. Лирика жигит тауладан кюч тилейди, къушладан, булутладан болушлукъ излейди. Алай барындан да бег а анасы, палахладан сакълаучу, къыйынлыкъда жапсарыучу, «жашына кимден да уста багъыучу», анасы керекди баласына, олду аурууну хорларыкъ, дарман-дары жарашдырлыкъ. «Анамы чакъырып келигиз»! Табарыкъ тюйюл эсегиз да, алдагъыз, булжутугъуз! Аны дунияда болмагьаныны юсюнден керти хапарны эшитгенден эсе, поэт ананы юсюнден ётюрюк айтылса окъуна ыразыды. Китапда бек кючлю назмуладан бири –  «Анасы ёлген къызчыкъды».

 

Анасы ёлген гитче къызчыкъ

 

Жиляйды, къарай кёзюме.

 

Эследим мен, ачыу къысып,

 

Кёк да жауады, эзиле, - бу дунияда жан аурутуу, эриу къытдан-къыт болуп барады. Поэт жапсармаса, ким жапсарыр, ким салыр сабырлыкъ жюреклеге?

Поэзиягъа келген заманында, 70-чи жыллада Созайланы Ахмат тёгерекге-башха къараса, жаланда айбатлыкъны, къууанчны кёрген эсе, жарыкъ макъамланы эшитген эсе, 80-чи жыллада аны чыгъармачылыкъ дуниясында жашаугъа магъаналы оюмланы юсю бла къарау баш жерни алып тебирейди, назмулада философия теренлик, сабырлыкъ эсленедиле.

70-чи жылланы аягъында, 80-чи жылланы башында Ахматны энчи къадарында болгъан ишле чыгъармачылыкъ къадарына жангы сезимле келтиргендиле. Бу жыллада назмучу атасындан, анасындан да айырылгъан жылла эдиле. Жангыз жашларын, кёз жилтинлерича, багъалы кёргенле жашауларын алышханда, къыйыры-чеги болмагъан къыйынлыкъны кётюрюр ючюн, ол сабийлигини аламат суратларын кёз аллына келтиреди:

 

Кюн чыкъгъанды, зынгырдай,

 

Жарыкъ, тазады орам...

 

Эки адам келеди:

 

Атам – бири, бири – анам.

 

Атасы жюрюген жолла, ол чалгъы чалгъан кюн бетле багъалы адамыны сыфатын кёз аллына келтиредиле. Назмучу атасыны сыфатын жашауну багъанасыча кёрюннген терекге ушатады:

 

Узакъ жолгъа чыгъама...

 

Жер - жылы, кёгюм - женгил,

 

Атамы тереклери

 

Ашырадыла мени.

 

Бутакъларын узата,

 

Ала манга къол бере...

 

Атамыча, хар бирин

 

Къучакъладым кёп кере...

 

Бу тема Созайланы Ахматны кёп чыгъармаларына мудах макъам бергенлей келеди («Мен сауда,  атам, анам да сау» деген назму къаууму). Болсада Созайланы Ахмат жашаугъа иги къууум этгени бла айырмалыды, аны жарыкъ ёнлю назмулары окъуучуну талпындырадыла, жюрегине ырахатлыкъ, таукеллик саладыла. Къыйынлыкъны ызындан насып келлигини юсюнден назмучу кёп кере айтады.

Эски, белгили темалагъа жангы кюч, жангы къарыу бериу, алагьа жангыча къарау - чынтты поэзияны белгилеридиле. Адамны дуниягъа жаратылыуу, аны сюймеклиги, дуниядан кетиую – бу юч затды адабиятны ёмюрлюк темалары. Жашауну бу юч чигинжисинден назмучу сюймекликни сайлайды, аны юсюнден айта туруп, ол башхалагьа ушамагъан суратлау амалланы табады. Семенланы Исмайылгъа ушаш аны назмуларыны мёлеги аны юй бийчесиди. Таулу болгъан къадарында, тау адетге бойсуна, назмучу аны юсюнден ачыкъ айтмагъанлыкъгъа, биз хар сюймеклик назмуну туудургьан аламат тиширыуну сыфатын дайым эслегенлей турабыз.

 

Назмучуну сюймекликге жораланнган тизгинлеринде, адетде болуучусуча, не кёзбау, не менсиниу, не керексиз жойкъулланыу жокъдула. Жаланда керти сезим туудургьан базыныулукъ, жарыкълыкъ, аны хар кюнюн, хар атламын жарытхан уллу сезимни ышанлары элпекдиле бу назмулада. Сёз ючюн, «Бирге кётюре жашауну» деген назмусунда Ахмат ол затланы юсюнден ачыкъ айтады:

 

... Юйню да къууанчлы этип,

 

Бетинг эрттенликден толгъанды.

 

Огъурлудула кёзлеринг,

 

Ауазынг а –  жап-жарыкъ тангды.

 

Сабийле ёсдюре барабыз,

 

Бирге кётюре жашауну,

 

Бир жырны бирге жырлайбыз,

 

Сабырлыгъын кёре акъ тауну.

 

Поэтни назмуларына от жагъаны жылыуу, келлик заманнга ышаныуу, сюйген тиширыууна къайгъырыуу да жыйылып турадыла.

 

Созайланы Ахматны биринчи китабы бла «Акъ-Суу» (1983 ж.) китапны арасында озгъан жылла назмучу чыгьармачылыкъны жолунда уллу сынауну алгъанына шагъатлыкъ этедиле, аны ниет-суратлау излемлерини ёсгенини юсюнден да.

 

«Акъ-Суу» атлы китап Ата журтха айтылгъан алгъышды, аны бийклигин ачыкълагъан, белгилеген, махтау да берген, шош мудахлыгъына да тынгылай билген. Поэзия дуниясына эшиклени ача, назмучу:

 

Назмуларым – жылы юйлерим,

 

Жолоучула арып кирген.

 

Назмуларым — акъ гюллерим,

 

Кенг жюрегимде ёсдюрген.

 

Назмуларым – кёк тангларым,

 

Чабыуум, алгъа барыуум.

 

Назмуларым – табалгъаным,

 

Аз халкъыма от жагъыуум.

 

Назмуларым – ёр жолларым

 

Бийикде къыйыны солууум.

 

Назмуларым – бар жылларым,

 

Жеримдеги ичер сууум, - дейди.

 

Мында окъуучу айбат суратланы, аламат пейзажланы да кёрлюк тюйюлдю, окъуучу эслерик – адам бла табийгъатны бирлигиди, ол бирликни ёзеги уа Ата журтха, туугъан жерге сюймекликди. Адам бла аны журтуну арасында болгъан юзюлмезлик байламлыкъ, кезбаусуз, терен сезимле аланы бир къучакъгъа жыйгъанлай турадыла. Ол бирлиг а ниет бла сезимни да бирикдиреди. Бу жаны бла алып къарагъанда, «Жюрекни булбулу» деген назмусу поэтни ниетин толу ачыкълайды дерге боллукъду. Чыгъарма игиликни бла аманлыкъны бир бирден айыргъан, аланы хар бирине тийишлисича багъа берген назмуду. Игилик этерге керекди, аманлыкъдан кери турургъа керекди, деп да айтыргъа боллукъ эди насийхат халда, алай назмучу фикирине тийишли форма да табады. Жюрек, булбул, терек – бу ючюсю назмучугъа жашауну юзюлмезлик бирлигича кёрюнедиле. Адам игилик этгенде, аны жюрек булбулу терекден терекге къона, жырлайды; аманлыкъ этгенде уа – «Булбулну ауазы ёчюледи, Жюрекни шууулдагъан тереклери Къуруй-къуруй, Жарыкъ тауусула... Жюрекни шауданлары Таркъая-таркъая». Тар жюрекде булбул учалмай, ёлюп къалады, «Аллай адамлагъа: «Саулай ёлген», - дейди халкъым. Аллайланы кюнлери да, гюллери да – саудан ёлген, атламлары, хар танглары да – саудан ёлген...» Ахшыланы жюреклеринде ёмюрледе, адам ёлгенден сора да, тёлюден-тёлюге ёте, булбул учады, - дейди назмучу.

 

«Акъ-Суу» – поэтни бешинчи китабы – Ата журтха жыр кибик окъулады, аллай болум а эртте-кеч болса да, философия теренликге келтирмей къоймайды. Бу оюмну кертилигине «Акъ-Сууну» ызындан басмаланнган «Эрттенликни ачама» (1991 ж.) деген китабы шагъатлыкъды. Китап асламысында назмучуну ары дери басмаланнган китапларындан сайланып алыннган назмуладан къуралгъанды, кесини бир энчи ниет борчу бла. Ол борч – жашаугъа терен магъаналаны юслери бла къарауду. Аны себепли поэтни белгили назмулары бирге жыйылгъанда, жангы магъананы алып тебирейдиле. Бу китапда философия лирика башха жанр формаланы хорлайды. Назмучуну ниет дуниясын баямларгъа жангы жолланы, жангы амалланы излеуню къыйын болгъаныны юсюнден да омланы туудурады.

 

Назмучу анга дери малкъар поэзияда бардырылгъан назмучулукъ сынаугъа энчи юлюш къошханын кеси да толу ангылап ишлейди. Къайсыннга аталгъан кюйде биз ауушхан назмучуну сезимлерини ауазын эшитебиз:

 

Ташны жарасын

 Ол cay эталгъан.

Миллети ючюн

Отдан ёталгъан...

 

Неда «Жокъду бирлигибиз» деген назмусундагъы оюмла бизге Кязимни эсибизге келтиредиле:

 

Барды кеси юйюбюз да,

 

Жерибиз да, игибиз да,

 

Биргебизге кюнюбюз да,

 

Адетибиз, тилибиз да.

 

Алай бизде жокъду бирлик.

 

Элге тирлик боллукъ бирлик.

 

Олду – халкъгъа кюнню берлик,

 

Тамбла да къайтып келлик.

 

Поэзиягъа кесинден алгъа келген малкъар назмучула бла Ахмат сабыр ушакъ бардыра, аланы хар фикирин, сезимин, жарсыуун, ахшы умутларын да терендан ангылайды. Кязимни, Къайсынны чыгъармачылыкъны ныхыт жолларында жетишген бийикликлери аны кесин да кёп затха кёллендиргени ачыкъ кёрюнюп турады.

 

Созайланы Ахматны философия лирикасыны тамалы малкъар халкъны ёмюрледен келген ниетине таянады. Ёмюрлени ичинде миллет эс жашау сынауну нарт сёзлеге, нарт айтыулагъа тийишдирип, бир ызгъа тизип, хар жашау болумну магъанасын ачыкълап келеди. Хар инсан да ол ниет сынауну кесини энчи къадарына ийлешдиреди. Ахматны философия назмулары да ол сынаугъа бек жууукъдула, болсада кёп жаны бла айырмалыкъны белгисин жюрютедиле. Малкъар халкъ диалектиканы юсюнден «Суу да къайтады ызына» деген эсе, Ахмат ол болумгъа кесича къарайды:

 

Черек барады,

Ашыгъып барады тенгизге.

Барады, билмейин

Анда тутуллугъун,

 

Анда жутуллугъун, анда унутуллугъун...

Черек барады...

 

«Черек барады», «Ана гыржын этеди», «Чапыракъ бла таш», «Терек ауду» деген назмулары, поэтни кёп башха назмуларыча, уллу ниет кючню баямлайдыла, жашауну тутуругъун ачаргъа итинедиле. Назмула шарт рифма, ритм кепге урулгъанча, къысха айтымладан къуралып, нарт сёзлени формаларына киредиле, аны бла да чекленмей, эсде къалырча сыфатланы къурайдыла.

 

Жыйырманчы ёмюрню 90-чы жылларыны ахырында Созайланы Ахматны бир-бири ызындан эки уллу назмула китабы басмадан чыкъгъандыла: «Аллах айтса» (1995 ж.) бла «Тангымы ауазы» (1998 ж.). Биринчисини баш темасы –  халкъны келир кюнюне къайгъырыуду. Белсилисича, жыйырманчы ёмюрню ахыры чачылгъан совет халкъланы барына да уллу сынауну къыйын жыллары эдиле. Ол халкъланы тамблалары къайсы жол бла барлыгъын билген къыйын эди, арсарлыкъ, жунчуу сезимле жамауатны башын басхан кезиу. Аны себепли, Ахматны назмуларын бийлеп тургъан да келлик кюнню къайгъысыды.

 

«Арып къалырмы таулу», «Жерим, жетерми кючюнг?», «Барама Холам таба» эм башха назмуларында назмучу башында сагъынылгъан затланы юсюнден ачыкъ айтады. Ауара болуп тургъан жамауатха жапсарыу, тюзлюк излей, назмучу ата-бабаларыбызны жашау сынауларын тинтеди, ала кётюрген жюкню ауурлугъун, къадарларыны ачылыгъын да чертеди. Аны бла бирге халкъ бир заманда да иги къууумун тас этмей, кесини чыдамлыгъына, иш кёллюлгюне базына жашагъаныны юсюнден къайтарып-къайтарып айтады. Халкъны башха уланларыча, Ахмат да журтуна базыныуун тас этмей жазгъанды «Аллах айтса!» деген жарыкъ къууумлу назмусунда:

 

Мен сюеме журтубузну

Оту жарыкъ, жарыкъ жанса.

Энди ёчюлмез чырагъыбыз,

Аллах айтса, Аллах айтса...

 

Бу китапха кирген сюймеклик назмула бир аламат энчи дунияны шартларын баямлайдыла. Сёз ючюн, «Къыш кече» деген онеки тизгинли къысха назмучукъда поэт къаллай уллу сюймекликни сыфатын къурайды:

 

Сагъат къагъады,

 

Алай къагъады...

 

Аны тауушу

 

Кечеми

 

Тешик-тешик этди.

 

Сени сакълагъан кечеми.

 

Баям, сени

 

Келмезлигинги билип,

 

Ура болур эди сагъат кеси-кесин.

 

Кечени тешиклеринден

 

Къарлы жер сызгъырады энди,

 

Къалай сууукъду дуниям.

 

Бу назму ишленмегенине кёре, бизге япон поэзияны тёрелерин эсибизге келтиреди неда бусагъатдагъы ингилиз поэзия сайлагъан поэтика жолланы. Тёрели назмучулукъну бешигинден чыкъмагъан назмула миллет поэзияны, адабият тилни жангы амалларын ачыкълайдыла, поэзиябызны да байыкъдырадыла.

 

«Тангымы ауазы» назмула жыйымдыгъы Созайланы Ахматны чыгъармачылыкъ жолунда белгили китапды. Мында ата журтха, адамлагьа сюймеклик назмучуну къатында жашагъан адамлагьа сюймекликден башланнганы кёрюнюп турады. Назмучу дунияларын алышдыргъан къоншулары, тенглери бизге къоюп кетген иги ишлерин, багъалы сёзлерин, керти оюмларын сагъына, жашауну магьанасын ачыкъларгъа итинеди. Бу жаны бла къарагъанда, Созай улуну атасыны бла анасыны ызындан жарашдыргъан кюйлери адабият сёзню кючю бла бийик, керти, ачыкъ баямларгъа боллугъуну юсюнден айтадыла. Ол кеси атасына, анасына айтхан сёзлени къайсы окъуучу да къайтарып-къайтарып айтып турурчадыла:

 

Акъ-Сууда атам салгьан

 

 Терекни кьучакъладым.

 

Анам, харипден, къалгъан

 

Жаулукъну ийнакъладым...

 

Сиз кетгенли

 

Ауругъанлай,

 

Арыгъанлай барама...

 

Созайланы Ахматны китаплары бирем-бирем энчи назму жыйымдыкъ болуп къалмайдыла. Алада хар назму кесини энчи жерин тутуп, барысы бирге уа бир уллу эстетика дунияны бирикдиредиле. Сёз ючюн, «Тангымы ауазы» деген китабы назмучуну харкюнлюк энчи дефтеричады. Китап бла шагъырейликни окъуучу назмучуну алгъышындан башлайды. Жангы китапны хар тангы санга атсын, дейди Созай улу окъуучуну поэзия дуниясына чакъыра. Бу китап алгъышладан толуду: жангы танглагъа, жангы юйюр къурагъанлагъа, жаратыла келген эрттенликге, жолгъа чыкъгъанлагъа, ахлугъа-тенгнге, суугъа, жерге, кырдыкга.

Созайланы Ахматны чыгъармачылыгъында уллу жерни халкъыны тарыхы бла аны келлик кюнюню юсюнден сагъышла аладыла. Аны бла байламлы назмучу Холамгъа – ата-бабалары жашагъан жерге – кёп назму жоралагъанды. Холам кёчгюнчюлюкден сора жангыдан къуралмай къалгъан эллени ичинде бек уллу элди. Сюргюннге дери мында талай элде эки мингнге жууукъ адам жашагъанды. Ёмюрледе аты айтылып келген элни (орта ёмюрледе ишленнген, къошун быргъыла бла тау башындан суу келтирген илипин бюгюн да малчы къошлагъа жарагъанлай турады) чачылып, жангыдан къуралмай къалгъанына жарсымагъан таулу болмаз. Назмучу Созайланы Ахмат ол болумну юсюнден бош айтып къоймай, эсден кетмезча сыфатла къурайды. Сёз ючюн, Холамгъа аталгъан назмуларындан биринде биз чачылгъан журтну туурасындан къарап, сур дуниягъа айтыр сёзлерин жюрегине сыйындыралмай тургъанын кёребиз.

 

Ата журтну – Холамны сыфаты назмучуну китапларыны биринден-бирине ёте, сабий заманында Орта Азияда эшитген хапарларындан башлап, бюгюннгю кюннге дери келип, битеу халкъны къадарыны юсюнден сагъышла туудурады. Холам – сюргюнню ачы сыфатыча кёрюнеди назмучугъа:

 

- Aппa, къыркъ ючюнчю

Жыл, мында ёмюрде

 болмагъанча кёп эди,

 -дейдиле, - бал. Кертимиди?

- Хау, жашым, хау.

- Нек болур эди алай?

- Нени да билген да,

 сезген огъурлу жерибиз

келе тургъан палахны

ачылыгъын

азайтыргъа кюреше эди.

- Эталдымы да алай, аппа?

- Билген Аллах!

 

Биринчи кере, сабий жашчыкъ болуп, ол Холамны юсюнден хапарлагъа бир аламат жомакъгъача тынгылай эди. Артда Ата журтха къайтханда, жашлыгъында ары барып, ата-бабаларыны бешиклери тебиретилген элде, аланы аякъ ызларын, эрттегили жырланы макъамларын излегенча, Холамны хуруларын тансыкълагъан эсе, бюгюнлюкде миллетни аллында тюбеген къыйын жамауат болумла жангыдан Холамны эсге тюшюрте, назмучу къыйын сагъышларын баямлайды:

 

Таулула

«Холам» деген сёзню

Алып барадыла,

Ёлюкнюча.

Алай жокъду аны асырар жерибиз.

 

Созайланы Ахматны назмучулугъуну кёп энчиликлери бардыла. Ахмат не жаны бла да кеси аллына башхалагьа ушамагъан уллу поэзия дунияны баямлайды. Анга кёре уа, аны ниетлерин ачыкъларгъа энчи амалла себеплик этгенлей турадыла. Бек башындан, назмучу верлибр амалны кесине поэтика тёре этгенди. Верлибр – ачыкъ, акъ назмуланы къураргъа онг берген амалды. Аны бла бирча назмучулукъдан ритмиканы къаты низамда тутаргъа, айтылгъан затны къыйматы бийик болургъа излеген амал. Аны ючюн болур, назмучу къысха назмула  жазаргъа ёчдю. Бир назмула, уллу магъана бир ненча тизгиннге сыйынып, къураладыла, ала уа кёбюсюнде нарт сёзлеге ушап тебирейдиле:

Жулдузла жиляуукъ болалла,

 

Терекле жырлауукъ болалла.

 

Тау башлары къарлы болалла,

 

Поэтле уа жарлы болалла.

 

Быллай къысха назмула философия категориялача ангылашынадыла. Игилик бла аманлыкъ, халаллыкъ бла зорлукъ, жарыкъ бла къарангы къаршы туруп, жашауну тирменин бурадыла. Малкъар жазма адабият биринчи атламларындан тебиреп, жюз жылны ичинде аманлыкъ бла игилик деген ангыламланы къаршылыгъын, Абайланы Мусосну «Таулу таурух» деген чыгъармасындан башлап, тинтгенлей келеди. Белгилисича, бу къаршылыкъны юсюнден – жер башында игилик бла аманлыкъ бардыргъан кюрешни юсюнден – Къулий Къайсын ненча аламат назму къурагъанды. Созайланы Ахматны поэзиясында уа бу ангыламла Кюн бла Кечени юсю бла ачыкъланадыла (Абайланы Мусосну таурухунда – жарыкъ бла къарангылыкъ).

Метафораланы юсю бла лирика жигитни дуниясын ачыкълау – автор назму усталыкъны бийиклигине жетгенини шагъатыды. Бу жаны бла алып къарагъанда, назмучу халкъ чыгъармачылыкъда тюбеген психология биригиу-тенглешдириуню хайырланнганы эсленеди. Фольклор да бир болумну неда сезимни юсюнден ачыкъ айтмай, табийгъатдан, жаныуарланы дуниясындан юлгю бла тенглешдириу тёреди, ол тёре айтылгъан затны кючлерге, ачыкъ этерге онг береди.

Созайланы Ахмат халкъ поэзиягъа, тюрк назмучулукъ тёрелеге таяннганлыкъгъа, малкъар адабиятха назмучулукъну жангы амалларын келтиргенди. Аны чыгъармачылыгъыны кючю бла поэзиябызда силлабо-тониканы жорукълары бютюн иги айныгъандыла. Бабаланы Ибрагимни бла Байзуллаланы Алийни суратлау мадарланы излеулерине къошулуп, Ахмат да бу жаны бла уллу къошумчулукъ этгенди. Аны силлабо-тоника кепге урулуп жазылгъан назмуларыны асламы жырлагъа бурулуп къалгъандыла. «Тангым тепсей келеди», «Манга ариу сёзле айт», «Кавказ таба бир атлай», «Сени излей», «Ананы эрттенлик жыры», «Тилек», «Кюн чыкъды тауну артындан», «Аллах айтса» дегенча назмулары, макъамгъа салынып, халкъны сюйген жырлары болуп къалгъандыла.

Милетни тили дунияда бола тургъан тюрлениулеге кёре айныйды. Жангы ангыламла, жангы затла кеслерине ат излейдиле, тилге ийлеширча фонетика, стилистика жууукълукъну табаргъа итинедиле. Бу жууаплы ишни назмучула, жазыучула, журналисте, заманны борчунача къарап, миллет тилине аланы ийлешдирирге борчлудула. Бу жаны бла алып къарасакъ, Созайланы Ахматны чыгъармачылыгъыны юсю бла тюрлю-тюрлю орус тилден келген сёзле келишип-жарашып тургъанларын эслерге боллукъбуз. «Жюрегим антеннады», «Къар симфония», «Анкета», «Гитара», «Таулу реквием» – назмуланы атларыдыла, ала Ахматны поэзиясына келишип, жашауубузда тюбеген затла болгъанлары себепли, бырнаклыкъ сынамайдыла, тилге жарашыргъа хазыр болгъанлары да кёрюнюп турады.

Созайланы Ахмат европа поэзияны жорукъларына тюшюне, аланы малкъар поэзиягъа жетишимли кийиргени бла къалмай, тёрели тюрк поэтиканы жорукъларын да уста хайырланады. Аны тюрк поэтиканы жети эм онбир жикли тёреге сыйыннган (тюрк бармакъ) назмулары асламында философия, инсанлыкъ лирикасында тюбейдиле.

Тюрк поэзия, макъам жаны бла къарасакъ, аллитерация (бирге ушагъан къысыкъ тауушланы хайырланыу) амалны чыгъарманы магъанасын кючлерге келишген амалладан бирича жюрютеди. Созайланы Ахмат ол амалгъа терен тюшюннгенине кёп юлгю барды:

 

Шауданнга бишген шапталла

Тюшелле, тюшгенча айла.

Шапталкёз болуп шауданла...

 

   Халкъ назмучулукъну поэтикасыны тамалы болгъан амалланы Ахмат да кесини чыгъармачылыгъында уста хайырланады. Аны шургулу назмуларында-кюйлеринде кёлден чыгъармачылыкъда, бегирек да кюйледе, кенг жайылгъан амалны – ахыр тизгин хар куплетде къайтарылады, рифма уа назмуну ахырында эм ичинде салынады – аслам тюбейдиле:

 

Тил къаласын къалап берген

Къайсынны,

 

Малкъар сёзге къанат берген

Къайсынны.

 

Быллай формада назмучу философия оюмларын да къурайды («Терек ауду»), назмуларына уллу сезим кюч бере.

Бир кезиуде – жазма адабиятны тарыхыны ал сюреминде, 30-чу жыллада малкъар поэзияда рифмала этимден къурала эдиле. Белгилисича, аллай рифма таууш бирлешликден сора эстетика борчну толтуралмайды. Ол болумну ангылагъан назмучула башха суратлау жолланы излегендиле. Созайланы Ахматны назмуларында жангы рифмала, сейирлик метафорала бла тенглешдириуле элпекдиле. Аны жаш заманында жазгъанлары парабола къурулушлудула. Бегирекда Эдуардас Межелайтисни чыгъармачылыкъ хатына эникген назмуларында ол къурулуш ачыкъ кёрюнюп турады («Жер» деген поэмасында):

 

Хар туугъаны сайын

 

Кюн адамны жюреги бла ётеди да жерге,

 

Чыгъады алай,

 

Кырдыкла бла ёсе,

 

Сабанла бла бише...

 

Алай чыгъады кюн, ишлей.

 

Неда –

 

Адам кирди

Бишген сабаннга,

Будай башны уууп,

 

 Къуйду къол аязына,

Арыгъаны кете,

Ауругъаны кете,

Жашаугъа шукур эте.

 

Быллай жайылгъан метафоралада уллу суратлау кючю болгъан сезим жашырын турады. Аны баямлар ючюн а, поэт тёгерекде-башда кёрген затларын символланы юсю бла ангылатыргъа итинеди. Назмучу ёз суратлау дуниясын гитче жанрлада баямлайды. Аны поэмалары кёп тюйюлдюле. Алада кесгин сюжет неда суратлау сыфатла хазна тюбемейдиле. Поэмала лирика жигитни монологуча къуралгъандыла, назмучуну халкъны аллында жюрегин баямлап, хар бири бир философия проблеманы ачыкълайдыла.

Къара сёз бла да Созайланы Ахмат талай хапар, очерк, эссе жазгъанды. Бу сынау да анга жетишимлиди дерге керекди. «Акъ Сыртдан манга дери – сени ауазынг» дегенде сюргюнню ачы сагъатларыны юсюнден хапарлай, Ахмат кимни да эсинден кетмезча болумну суратлагъанды. Адамладан айырылып къалгъан итни термилиую уста, жашау кертиликни жорукъларына келишимликде суратланнганды. Хапар сюргюнню 50-жыллыгъына жораланнган республика конкурсда биринчи жерни алгъан эди. Орус тилге кёчюрюлюп, битеу да Шимал Кавказны республикаларында кенг белгили болгъанды. Москвада да бир ненча кере басмаланнганды.

2011 жылда ya Ахматны «Таулагъа таяна» деген китабы басмаланнганды. Бу жангы китапха назмула, лирика новеллала, эсселе, поэт бла ушакъла, аны къалам къарындашларыны юсюнден статьялары киргендиле. Китапны окъугъанлагъа поэт фахмусуну жангы ышанын кёргюзтгенди. Аны аламат лирика миниатюралары малкъар поэзияда ол жанрны айныууна уллу къошумчулукъду, кёп жаны бла уа – жангы атламды.

 

Созайланы Ахмат 40 жылны ичинде 13 назму китап басмалагъанды, ол санда 2 китабы орус тилде чыкъгъанды. Ол назмуну къайсы жанрдан да сайлап алгъанды. Ахматны назмуларында артыкъ неда жетишмеген сёз тапхан къыйынды. Аны ючюн болур, композиторла, халкъ ансамбльле поэтни сёзлерин жыргъа салыргъа сюйгенлери да. Аланы ичинде быллай белгили жырла бардыла «Манга ариу сёзле айт», «Тилек», «Тангым тепсей келеди», «Аллах айтса».

Созайланы Ахматны назмучулугъуну суратлау энчилиги аны акъ назмула, азат назмула жазаргъа ёчлюгюдю. Аны юсюнден Тёппеланы Алим энчи статья жазгъанды («Акъкъанат назмуланы заманы», «Заман» газет 1993, 19 январь). Ахматны акъ назмула (рифмасыз) жазаргъа тюзелгенини сылтауун ол поэтни дуниягъа ачыкълыгъында кёргенди: «Ахмат женгил, жарыкъ суратла ишлеген, кюн тийген терезелеге, сютден къызып келген ийнеклеге сейир этген, къыйынлыкъ кёрген эсе да, кёлю жарыкълай къалгъан Къууанчлы Адамны сыфатын къурайды».

Созайланы Ахматны назмуларын окъуучула бек жаратадыла, нек дегенде ала хар кимге да ангылашыныулу тил бла, керти тенглешдириуле бла, метафораланы элпеклиги бла айырмалыдыла. Ишленмекликлерини женгиллиги аланы кёбюсюн жыргъа бургъандыла, бир-бирде аланы халкъ жырла да сунадыла. Андан уллу багъа ниет ишге къуллукъ этген инсаннга къайда.