«Илму адамны ич дуниясын бай, къарамын жарыкъ этеди»

 Малкъар халкъны Жангырыууну кюнюне

Бюгюнлюкде къайсы миллетни да тынгысыз этген сорууладан бири аны ана тилини жюрютюлюую, тамблагъы кюнде миллет тас болуп кетмезча амалланы сакълауду. Бу зат кёплени сагъайтады, артыкъсыз да аз санлы миллетлеге уа уллу къоркъуу салады.

Биз башында белгилеген затланы эм къарачай-малкъар тил илмуда жетишимлени юслеринден белгили тюрколог, филология илмуланы доктору, Къабарты-Малкъар эм Къарачай-Черкес Республикаланы илмусуну сыйлы къуллукъчусу Мусукланы Абдул-Керимни жашы Борис бла ушакъ этгенбиз.

– Борис Абдулкеримович, сиз Гуманитар тинтиуле бардыргъан  илму институтну къарачай-малкъар тил секторуна таматалыкъ этесиз. Мында ишигизни неден башлагъан эдигиз?

– Бек алгъа бу бёлюмде манга тил илмуну фахмулу алимлери бла ишлерге тюшгенин айтыргъа сюеме. Гузеланы Жамал, Отарланы Исмайыл, Жабелланы Люба (жаннетли болсунла) манга эс тапдырып, илму жолда арсарсыз алгъа барыргъа кёллендиргендиле. Улакъланы Махти, Махийланы Людмила эм кёп башхала да билеклик этер ючюн къалмайдыла. Ма аланы хайыры бла 2011 жылда «Морфологическая деривация глаголов в карачаево-балкарском языке» деген  доктор диссертациямы да къоруулагъанма.

Аланы хар бирини этген ахшылыкъларын энчилеп айтып берген да къыйынды. Кими илму жолну энчиликлерин ангылатханды, кими керекли китапланы айтып, берип да болушханды. Сёз ючюн, мен илму бла кюрешип башлагъанда, Отарланы Исмайыл манга къыйын табылгъан китапла, тюрк тиллени кёп сёзлюклерин да берип, уллу болушлукъ этгенди.  Ала бла мен бюгюн да хайырланама эм тамата алимлерибизни насийхат сёзлерин жашау дерсликнича эсимде тутама.

– Бюгюнлюкде уа къарачай-малкъар бёлюмде ненча адам болуп ишлейсиз эм не зат бла кюрешесиз?

– Филология илмуланы доктору Улакъланы Махти, филология илмуланы кандидатлары Махийланы Людмила, Апполаны Алим, Кючмезланы Лариса  ишлерин сюйген, билген, миллетни тамблагъы кюнюне жарсыгъан адамладыла. Аланы  тил илмугъа къошумчулукълары уллуду, къарачай-малкъар тилде тинтилмеген сорууланы тийишли халда тинтедиле, аны бла бирге регион диалект шартларын да ачыкъларгъа кюрешедиле, тилни айныгъаныны шартларын белгилейдиле. 

Къарачай-малкъар тилни  толусунлай тинтиу – аны ёлчемлерин, алфавитин, терминологиясын, грамматикасын, сёзлюклерин къурашдырыу бла байламлы бардырылгъанды. Тилибизни байлыгъын толусунлай ачыкълар ючюн,  лексикография эм лексикология ишле да чыгъарыр ючюн да тинтиуле башланнгандыла.

Алимлерибизни хар бирини ишини юсюнден энчи айтырчады. Ала тилибизни шартларын илму жаны бла толу тинтип, къыйматлы илму ишле хазырлайдыла, тил илмуну байыкъландыргъанлай турадыла.

Бюгюнлюкде этген ишибизни юсюнден энчирек айтханда уа, бек биринчиден, кёчюрме сёзлюкню экинчи томун жарашдыра турабыз (аны биринчи тому 2024 жылда басмаланнганды). Алгъаракълада «Современный карачаево-балкарский язык» деген даражалы академиялы ишни эки кесегин басмада чыгъаргъанбыз. Жууукъ заманлада ёз тилибизде «Къарачай-малкъар тилни грамматикасын» басмагъа хазырлай турабыз.

–Илму ишледен энчи белгилерге сюйгенлеригиз къайсыладыла?

– Биз чыгъаргъан сёзлюклени, монографияланы, грамматика китапланы бирин биринден айырырча, энчи белгилерча тююйлдю. Ала барысы да халкъыбызгъа бек керекли китапладыла.

– Тил илму бла кюрешгенигиз себепли бу сорууну да бермей болалмайма: бюгюнлюкде ана тилибизни сакълауну къаллай амалларын кёресиз?

– Бек биринчиден, школлада малкъар тилни окъутууну даражасы тюшгенинде кёреме. Мен бир кезиуде  шахар школлада ишлегенме. «Сабийле дерсге келмей, аланы асламысында излерге тюшгенди. Ата-аналарына сёлешгенде уа, ала: ана тилни окъуп не этедиле, орус тилни, тыш къыраллы тиллени билселе болады», – деучю эдиле.

Школда  къаллай даражалы билим алгъанынг, не къылыкъгъа юйреннгенинг, не акъылгъа тюзелгенинг – ала устазланы дерс бардырыу амалларын излеп билиую бла байламлыдыла. Устаз къаллай къыйын салса, сабийле анга кёре аллай бир кёл салып, сейирсинип окъуйдула. Сабийлени бошламай, окъуу ишни ичинде айландырыргъа керек болады.

Сабийни башында, акъылында, къылыгъында устазны хар сёлешгени, тепгени, къымылдагъаны да къалады. Устаз сабийлеге толусунлай билим, акъыл, къылыкъ берир ючюн ол шартла саулай да юйретген адамны кесини юсюнде болургъа керекдиле.

Билимден, акъыл-къылыкъдан сора да, школ система жаш тёлюню жашаугъа энчи кёз къарамгъа юйретеди. Ол тилни, адеп-къылыкъны сакълауда сабийлени тюз жолгъа тюзетиуню бир жоругъуду.

Тилибизни байлыгъын кёбюрек, бегирек да тамата тёлюлерибизни ауузларында жюрюген фразеология айланчлада кёрюрге боллукъбуз. Ала бизни жазмабыз болмагъан замандан бери халкъны ауузунда жюрюген, миллетни терен шартларын ачыкълагъан айланчладыла. Бир сёз бла айтханда, тил билимибизни терен шартларын ачыкълагъан айланчла.

    – Школда окъутууну юсюнден оюмларыгъыздан сора,  университетде билим бериу  халны юсюнден сорлугъум келеди.

– Мен КъМКъУ-да филология илмуланы доктору, профессор Кетенчиланы Бахаутдинни жашы Мусса таматалыкъ этген кафедрада дерсле берип да тургъанма, билимли алимле бла ишлерге да тюшгенди манга. Бюгюнлюкде да Экзаменлени къырал комиссиясына башчылыкъ этерге чакъырыучудула, университетни ишине сюйюп къатышама. Анда кёп жангы зат эслерге, жаш тёлюню тилге кёз къарамын да кёрюрге тюшеди. Ана тиллеринде ариу сёлешген жашланы бла къызланы кёрсем, жюрегим къууанады. Бир айтым айталмай, сорууунга жаланда орусча жууап бергенле уа жарсытадыла, миллетими тамбласына сагъаяма.

– Миллетибизни тамбласын а къалай кёресиз, «таулулукъ» деген сёзге не магъана саласыз?

– Мени оюмума кёре, ёз тилине сюймеклик атагъа-анагъа сюймекликча ёлчемсиз болургъа керекди. Аны жюрюте, сакълай, багъалай билген, хар кимге да сыйлы борчду.

«Таулулукъ» миллетни харкюнлюк жашауунда ангыламын, энчилигин ачыкълап тургъан шартды. Ол энчилик халкъыбызны къум тюзлеге тёгюлгенде да, миллетлигин тас этмей жашау этиуюнде, артха къайтып келгенде эмда бюгюнлюкде  хар сырында да эсленнгенлей турады. «Адамды бизни атыбыз!» – деп акъылман Кязим да анстан айтхан болмаз. Аны сёзлерине жазылгъан жыр да таулу жюреклеге ёхтемлик къошханлай турады.

 Миллетибиз айнысын, жарысын, тилибиз сакълансын, миллетни атын иги бла айтдырыр къызларыбыз, жашларыбыз кёпден-кёп болсунла!

– Илму жолну сайларгъа сюйген жаш адамлагъа уа не айтыргъа сюесиз? Бюгюнлюкде илму бла кюрешиуню магъанасы бармыды?

– Илму бла кюрешиу не заманда да сыйлыгъа саналгъанды. Дин жаны бла айтханда да, ол дуниягъа жарыкълыкъ саугъалагъан, сууаплы ишди. Айхайда, кюнден-кюннге илму бла кюрешген къыйындан-къыйын бола барады. Болсада электрон китапханаланы хайыры бла илму бла кюрешиуню женгилирек болгъан жаны да барды. Илмуда уллу ахча жюрюмейди, алай адам алимлик жолну сайласа, анда кесича зауукълукъ табып ишлейди. Ол а адамны жашауун жарыкъ да, тынчлыкълы да этеди.

Жаш тёлюге айтыргъа сюйгеним а, илмуну жарыгъындан элгенмегиз, жюрегигиз илму жолгъа чакъыра эсе, ол тынч жол болмаса да, адамны ич дуниясын бай, къарамын жарыкъ этген жол болгъанын билигиз.

– Сиз миллетни бушуулу къадарындан толу ангыламы болгъан адамсыз. Халкъыбызны Жангырыууну кюню бла байламлы сёзюгюзню да эшитдирсегиз  эди.

– Биз, илму къуллукъчула, халкъыбызны аллында борчлубуз, анга деп ишлейбиз, аны сорууларына жууапла излейбиз.

Миллетибиз кёчюрюлгенде, илму архивледе  жыйылгъан тарых материалларыбыз да тас болуп, маданиятыбызгъа болмагъанча уллу заран тюшгенди.

Андан сора да,  фольклорубузда, тил билимде да къаралмагъан, тинтилмеген затла асламдыла. Фольклор материаллада терминле кёп жюрюйдюле, алагъа да илму кёзден тынгылы къаралмагъанды, толу ачыкъланмагъанды. Къарачай-малкъар тилни грамматикасыны терминологиясы да айнымагъан халдады.

Бу затла миллетни жашауундан урланнган 13 жыл бла да байламлы сунама. Болсада  миллетибиз сау-саламат  туугъан журтуна къайтып, мамыр жашау этип келеди.  Бюгюнлюкде биз  миллет даражабызны алашагъа тюшюрмей, тилибизни,  жашау турмушубузну да бийикге кётюргенлей турургъа керекбиз.

Миллет сезимибизни кючлю этсек,  бу халкъны адамларыбыз деген акъылда турсакъ, не ишде да жетишимли болургъа итинсек,  тамблабызны базыныулу эте билсек, бизни киши да  учуз  эталмаз.

Миллетибизни кюн-кюню да байрамлы, алгъышлы бола, ёмюрлеге атыбызны иги бла айтдыргъанлай турайыкъ!