Уста кетсе да, ишлери къалырла

Курданланы Валерий  белгили суратчыларыбыздан бири болгъанды. Ол кёп жылланы юйсюз болгъан эсе да, артда Нальчик шахарда Гагарин атлы орамда эки отоулу фатар да сатып алгъан эди, алай анда жаланда юч жыл жашагъанлай, ёлюп къалгъанды. Суратчыны эгечи Соня сау болгъан заманында биз аны бла тюбешген эдик. Ол айтханнга кёре, Валера жашауда жангыз адам эди. Баям, чыгъармачылыкъ бла кюрешгенле барысы да адамладан бир кесек узагъыракъда турадыла: музаны ауазын эшитир ючюн, шошлукъ керекди.

Валера фатар сатып алгъанда , Соняны баш иеси Жаболаны Байрамукъ, жаннетли болсун,  байрам къурагъан эди. Ол жетинчи этажда фатаргъа диванны сыртында кётюрюп чыгъаргъан эди. Ахча бла да, жюрек ачыкълыгъы бла да анга болушханлай тургъанды.

-Валера кеси кесин этгенди суратчы, - дей эди Соня. - Аны фахмусун эслеп, ёсдюрюрге, айнытыргъа кюрешген адам болмагъанды къатында. Бизни Азиягъа кёчюргенлеринде, ол къагъанакъ эди: 1943 жылда туугъанды. Павлодар областьда Таволжан элге тюшген эдик. Жашчыкъ школгъа баргъан кюнюнден башлап сурат ишлегенди. Мен бирде: «Валера, къуру сурат этгенлей тураса», - деп тырман этсем, ол а: «Кёрюрсе, мен къаллай суратчы болсам да», - деучю эди.

Курданланы Валера, кертиси бла да, кючлю суратчы болгъан эди. Жаннетли болсун, кёп жыл республиканы  Художниклерини биригиуюне башчылыкъ этип тургъан Виктор Абаев «гений» деген сёзню жаланда бир адамны юсюнден айтханды - Курданланы Валераны. Бюгюнлюкде художестволу билимлери болгъан искусствоведлеге, суратчылагъа, къараучулагъа да баямды Курдан улуну чыгъармачылыгъы жаланда малкъар халкъны маданиятын угъай, битеудуния культураны байыкъландыргъаны.

Ол сюйген ишини кючю бла къадарны, жазыуну хорлагъанды, дерге боллукъду. Суратчыла чыгъармаларын къоллары бла ишлейдиле,  Валераны уа эки къолу да къыяу эдиле. Анга тогъуз ай болгъанда, анасы - Боташланы къызы Мариям - аскерге бара тургъан къарындашын ашырыргъа, жол аш да берирге кетеди. Кеси бла бирге экинчи жашы Сафарны да алады.

Тогъузайлыкъ Валераны уа Сонягъа къояды. Соня, балачыкъны къоюнуна алып, печь къатында олтуруп болгъанды. Ол заманда  башха къарындашы: «Отоугъа кирит сал», - дейди. Соня киритни излегенди, тапмагъанды. Печьни къатында олтургъан Валера уа, жукълап, эки жаягъын да, къолларын да анга кюйдюргенди.

Жашчыкъны атасы Курданланы Аслан юй бийчесине: «Биширгенсе, энди ашагъан да эт», - деп тырман этген эди ачыуундан. Бу ишден сора тогъуз кюн озгъанлай, ол урушха кетгенди, андан къайтмагъанды…

Беш сабий бла кёчюрюлгенди Кёнделенден Боташланы Мариям: тёрт жашчыгъы - Ахмат, Сафар, Жамал, Валера эм бир къызчыгъы  Соня. Павлодар областьны Таволжан элинде  юйюр битеу да халкъ кёрген къыйынлыкъладан ётгенди. Талада мирзеу жыйылгъандан сора анда-мында къалгъан масакъны (будай башланы) алыргъа барыучуларын эсгере эди Соня.

- Жамал бла Валера гитчечикле эдиле, мени бла бирге Сафар, Ахмат чыгъадыла жолгъа. Алай талагъа жетгинчи, бузлагъан суудан ёте эдик. Мен: «Аякъларым мылы болгъандыла, бу сууукъгъа тёзалмайма, мындан ары бараллыкъ тюйюлме», - дейме. Къарындашларым мени, машокга салып, алайда къоюп кетедиле. Анда айыу кёп эди, аладан бири мени ашамагъаны насыбым болгъанды.

Соня айтханнга кёре, Валера бир заманда да арсарлы болмагъанды, не усталыкъны сайлайым деп. Суратчы боллугъун гитчелигинден билгенди. Алма-Атада, Махачкъалада окъугъанды, усталыгъын ёсдюргенди. Анасы жашы къыяулу болгъанында кесини терслигин кёрюп, жюреги къыйналып жашагъанды.

Ёлюрюню аллында Валерагъа: «Сын ташымы сен эт», - деп тилегенди. Сора аны сурай келген адамлагъа: «Сын ташым а хазырды, аны Валера этгенди», -  деп, аны ёхтем кёргюзтюп тургъанды. Ёле тургъанында, ахыр сёзю сабийлерине: «Валера сизге аманатды», - деген сёзле болгъандыла.

- Валера жууукъланы бек сюйгенди. Не аз да бизге  жетген адамгъа: «Ол да бизни жууугъубузду», - деучю эди. Жаннетли болсун, ийманы да болгъанды. Боллукъ затны юсюнден айтса, сёзюн «Иншаллах», - деп  башлагъанды, - дегенди Соня.

Суратчыны ахыр кюнлеринде жууукъланы сагъайтырча бир зат да болмагъанды. Валера юй бийчеси Алла бла Москвагъа барыргъа деп тура эди. Алла анда жашагъанды. Ол аны бла юйюр къурагъанлы жаланда бир жыл бола эди. Алай, Сонягъа келип: «Москвагъа бармайма, билетими да къайтардым. Золотарёв келгенди да, аны бла бирге Балыкъ башына барабыз», - деген эди. Валера анда жыл сайын солугъанды. Ючюнчю кюн а Сонягъа бушуулу хапар келгенди. Къарындашы  суу ичерге ийилгенлей,  ёргеден таш тёнгереп  келип,  анда трактор ишлеп болгъанды, аны башына уруп, ёлтюрюп, энишге тёнгереп кетгенди.

Курданланы Валера, эгечи Соня, Соняны баш иеси Байрамукъ – барысы да дунияларын алышхандыла. Алай Валераны суратлары уа бизни бла къалгъандыла.