Къанда къаллай шартла букъдурулупдула?

Адамны къанында, алимле айтханларыча, кёп жашырын шартла букъдурулупдула, ол санда инсан нек къарт болгъаныны, тукъумда бола келген аурууланы, узун ёмюрлюкню, аслам башха соруу чыгъаргъан затланы сылтаулары да. Шимал Кавказны халкълары узун ёмюрлюклери бла белгилидиле, аланы генетикаларын тинтген алимледен бири Джаубермезланы Муратды. Ол билдиргенича, 2011 жылда Битеулю генетиканы  Н.И. Вавилов атлы институтундан жашауну узунлугъу ючюн жууаплы генлени бла Къабарты-Малкъарны халкъларыны генетикаларын тинтирге предложение этген эдиле. Кеси заманында Къабарты-Малкъар университетде аны къабыл кёргендиле эмда ол кезиуде биология факультетни деканы, илму башчы Анзор Паритов, аспирант Елена Афова бла бирге тинтиуле башлагъандыла. «Биз 85 эм андан кёп жыл жашагъан адамланы къанларын алгъанбыз, ала къаллай азыкъны ашагъанларыны, аман къылыкъларыны, турмуш болумларыны юсюнден соргъанбыз. Тинтиуле бардырыргъа ауругъан неда къарыусуз угъай, саулукълу, тири абаданланы сайлагъанбыз, аланы саны эки жюзден атлагъан эди», - дейди Мурат.

Узакъ ёмюрню гени табылдымы деген соруугъа жууап бере, ол тюз да аны ючюн жууаплы ген болмагъанын айтады. Генле адамны ёмюрюн къаллай ауруула къысхартыргъа боллугъун белгилейдиле – рак, Альцгеймерни аурууу эм башхала. Сора, анализлени тенлешдире кетгенде, аш бла инсанны жашаууну узунлугъунда артыкъ уллу байламлыкъ болмагъанына тюшюннгендиле, аны ючюн Россейни башха регионларында медико-биология лабораторияла берген эсеплеге да къарагъандыла. Башхалыкъ жангызда аллельледе барды, ала бир генни тюрлю-тюрлю формаларыдыла, кеслерини да аурууну къозгъар, тыярча кючлери барды. Кёп жашагъанланы барысында да аланы энчи тюрлюлери аслам тюбегенлери  тохташдырылгъанды. Официал халда бизни республикада эм абадан адамгъа Заюково элден 124-жыллыкъ тиширыу саналады. Алай таматаланы тюз жыл санларын тохташдыргъан къыйынды – кёплени паспортларында жалгъан датала салыныпдыла.

Бу эсеплеге кёре, къанны анализине кёре адам къаллай аурууладан къыйналырыгъын алгъадан билип, анга болушургъа онг бармыды, жокъмуду деген соруу да чыгъады. Алим ангылатханыча, теорияда аланы билирге боллукъду. Алай хар неда генледе жазылыпды дегенле да жангылгъан этедиле. Тинтиуледе ачыкълагъанларыча, аурууланы жангызда он проценти байламлыдыла ала бла. Къалгъаны уа жашау-турмуш болумлагъа кёре къуралады: аш, экология, хауа, техниканы хатасындан чыкъгъан газла – ала чархны клеткаларында мутациялагъа окъуна келтириучюдюле. Инсанны генлеринде кёп жашарча аллельле аслам эселе да, ол кесин сакъламаса, ала не хазна болушурла. Генлени магъаналары адамны 95 жылындан сора ёседи, ары дери уа хар не ючюн ол кеси, экология жууаплыдыла.

Алай эсе да, бу тинтиуле адамлагъа кёп жашаргъа болушаллыкъдыла. Ол не да бу аман ауруу тиер деген къоркъууу бла келген генетика лабораторияда анализлерине кёре рекомендацияла алып, алагъа кёре саулугъуна игирек къарарча этергеди. Алай генетика кодну тюрлендирирча амал а жокъду.

Джаубермез улуну илму ишлени юслеринден айтханда, 2009 жылда ол  «Къабартылыланы бла малкъарлыланы генетика структураларын тинтиу» деген диссертацияны къоруулагъанды, этногеномикадан илму журналлада онла бла материаллары басмаланнгандыла. Дагъыда, «Наука 2.0» телеканалда журналист Павел Полуйчикни башчылыгъында энчи проект бардырылады. Анга кёре кёп жашагъан адамла аслам болгъан жерлеге экспедицияла ийилгендиле эмда «Жюзжыллыкъ адамны жашау жорукълары» деген талай фильм чыкъгъанды. Анда Шимал  Кавказны юсюнден бериу а Мурат болгъан къауумну тинтиулерини мурдорунда хазырланнганды.

Генлени юсюнден айтханда, этногенетика деген ангыламны юсюнден да айтыргъа тийишлиди. Этногенетика тарыхны бла географияны араларында къуралгъан бир илмуду, бу жаны бла эм терен тинтиуле Башкирияда Уфада бардырыладыла. Анализле жангызда эр кишиледен алынадыла, алада Х, Y хромосомала да болгъаны ючюн аталарыны, аналарыны жанындан тинтирге жарайды. Былайда борч аланы гаплокъауумларын тохташдырыргъады, башхача айтханда, хромосомаланы генлени араларында жерлеринде мутацияланы билиргеди - ала уа бир тёлюден башхасына ётгенде сакъланнган этедиле. Анга башха-башха миллетлени къанлары къошулса да, ол минг жылланы артыкъ бек тюрленмей турады. Аны хайырындан быллай мутациялары болгъан адамланы ата-бабалары къайда жашагъанларын ачыкъларгъа онг чыгъады. Былайда сёз аны къайсы миллетден болгъанын билиуню юсюнден бармайды, нек дегенде кёп халкъланы келечилерин бир гаплокъауумгъа жыйышдыргъан ген барды. Сёз ючюн, къобан неда скиф къабырлада табылгъан затланы тинтгенде, ала талай къауумгъа юлешиннгенлери  билиннгенди. Ол а эрттегили халкъла окъуна къатыш болгъанларына шагъатлыкъ этеди.

- Алай бла,  генетика тинтиулени болушлукълары бла тукъумла къайдан чыкъгъанларын тохташдырыргъа боллукъду, - дейди Мурат. - Юлгюге кесибизни юйюрюбюзню келтирейим. Таурухха кёре, биз, дагъыда эки къарачайлы тукъум бир бирге жууукъ жетебиз. Сюзюуден сора, эки тукъумну къанлары кертиси бла да бир болгъанын, ючюнчюсю уа бизге бу жаны бла жууукъ болмагъанын билгенбиз. Кавказда аталычество, куначество дегенча институтла иги айныгъанлары, кёпле кеслерине башха тукъумланы да алгъанлары себепли керти жууукълукъну тохташдыргъан алай тынч тюйюлдю. Заман ёте баргъанда, адамла таурухланы кертиге санап башлагъандыла, алай къан а бир затны да унутмайды. Сёз ючюн, нёгерим R1b гаплокъауумгъа киреди, аллай мутация Тутанхамон фараонда бла бюгюннгю европалы адамлада табылгъанды. Мен а 12а къауумдама, мени ата-бабаларым Жууукъ Востокда тургъандыла. Алгъаракълада бир жаш адамны анализлери келтирилгендиле, алагъа кёре, аны тукъумундан кёп тёлюле Къабарты-Малкъарда жашагъандыла, къанына кёре гюржю, чеченли, оруслу жууукълары бардыла. Аланы барысыны да бир ата-бабалары уа он минг жыл мындан алгъа Индияда жашагъанды.