Къан бла болушуу: донор болургъа нек керекди?

1926 жылда 26 февральда Москвада дунияда биринчи къуралгъан къан къуйгъан институт ачылгъанды. Бюгюнлюкде анга Саулукъ сакълау министерствону Гематология илму арасы деп айтадыла. Алайды да, къан бериу жаны бла биринчи ачылгъан институтну 100-жыллыгъына сизге аны сайтындан окъуп, донорланы юслеринден толуракъ хапар билдирирге сюебиз.

- Къанын ким берирге боллукъду?

- Сизге 18 жылдан атлагъан эсе, ауурлугъугъуз 50 килограммдан атлап эсе, сора кёп заманны къыйнагъан (хронический) аурууларыгъыз бла ВИЧ, В бла С гепатитле жокъ эселе, барып, къан берирге боллукъсуз. Алай, сизни терапевтигиз башха аурууладан къыйналгъаныгъызны ачыкъ этген эсе, сизден къан алмазгъа боллукъдула.

- Мени къанымы группасы дунияда эм кёп тюбейди, аны ючюн мени къаным керек болмаз…

- Угъай. Ол жангылыч оюмду. Хар кюнден 4 минг чакълы адамгъа (башхача айтсакъ, жылгъа 1,5 миллион инсан) къан керек болады. Жалгъан интеллект айныугъа себеплик этип бара эсе да, къанны адамдан алмай, башха жерден жарашдырыргъа бюгюнлюкде онгубуз жокъду. Андан сора да, сизни къаныгъызны группасы башха адамлада да кёп тюбей эсе, къан кереклилени ичинде да ол бек кёп суралыргъа боллукъду.

Андан сора да, уллу шахарлада бир ненча къан берирча жерле бардыла. Ол заманда сиз Интернетде «Донорский светофор» деп жазсагъыз, къайсы жерледе къан бек керекли болгъанын билип, ары барыргъа боллукъсуз.

- Мен барыргъа хазырма. Алай берирни аллында не этерге керекме?

- Къан берирни аллында кюн бир къауум ашланы ашамазгъа керекди, аланы ичинде: шоколад, къозла, бананла, чюгюндюр, хурмала, жумуртха. Андан сора, ол эки кюнде ашыгъыздан жаулу, къууурулгъан, ачы, къакъ этни, башха ашланы, чабакъны, сютден жарашдырылгъан азыкъланы кетерсегиз, иги боллукъду. Алай ач болуп барыргъа керекди деп айтмайбыз – къанны ачлай берирге жарамайды.

Башха къан бериуде тыйгъычла – ол жумушдан алгъа 48 сагъатны ичинде ичги, аспирин бла анальгетиклери болгъан дарманланы 72 сагъатны ичинде, сора къан бериуден бир-эки сагъат алгъа тютюн ичмезге керекди.

- Къанны къайсы кюн берирге тийишлиди?

- Къан бериуден сора кесинге келирча кёп заман керек болмаучуду. Кёпле 10-15 такъыйкъаны ичинде кеслерине келип къаладыла. Аны ючюн ишлеген кюнюгюзде келсегиз да боллукъду. Алай къан бериуден сора кюнню ичинде спорт бла кюрешип къыйналыргъа, ауур затла кётюрюрге жарарыкъ тюйюлдю. Андан сора 2 литр чакълы суу ичерге керекди.

Къан бериуге юйренип, артда тохтаялмай къаласа (зависимость) деп айтадыла.

Угъай, къан бериуге адам юйренчек болуп къалмайды. Алай сизни чархыгъыз къан тас этгенден сора кесине теркирек келирге юйренеди, сора клеткаларыгъыз жангыргъанлары ючюн иммунитетигиз бла аш орунугъуз кюшлюрек боладыла. Алай медикле жылгъа жашлагъа беш кереден кёп берирге, къызлагъа уа – тёрт кереден кёп жарамагъаныны юсюнден айтадыла.

- Къан берген адамлагъа андан не игилик болургъа боллукъду?

- Федерал законнга кёре, къан бериу аны ахчасыз (безвозмездной) да, ахча бериу бла да болургъа боллукъдула. Ахча алмагъан адамны къан бергенинден сора азыкъ бла сыйлайдыла. Алай кёбюсюнде ашны орунуна ахча бериледи. Ол адамгъа жашау этерге жетерик ахчаны бек аз ёлчемини 5 процентин тутады.

Андан сора къанын 40 кереден кёп берген адамгъа Россейни сыйлы доноры деген ат бериледи. Аллай адамла хар жылдан ахча аладыла (2026 жылда - 19497,68 сом), алагъа тёленнген отпуск да бериледи, саулукъларына багъарча санаторийге очередсиз путевка да бередиле. Андан сора регионла кеслери да донорлагъа башха болушлукъла этерге боладыла. Сёз ючюн, Москвада сыйлы донорланы шахарны бла областьны наземный транспортунда ахча тёлемей айланыргъа онглары барды.