Жашау а кёп тюрсюнлюдю…

Жашауда кёп сейир болумлагъа, шартлагъа тюберге болады адам. Аланы ангылагъан, сёз бла ангылатхан да бирде къыйынды, алай ала тюбеген затладыла. Аллай бир болумланы юсюнден ахшы эгечибиз, окъуучубуз Улбашланы Саният жазып жиберген эди алгъын жыллада. Бюгюн ол айтхан сейир хапарланы жангыдан басмалайбыз.

Эрттегилилени саулукълары

Малкъар халкъны саулукъгъа къарагъан уста къартлары кёп болгъанды. Къаны азайгъаннга алма, къозу ашатхандыла, чум, улёкъу сыгъып, сууун ичиргендиле. Къаны азайгъаны саусузгъа мурса хычин да этгендиле. Сууукъла тийип ауругъаннга нарат чайыр чайнатхандыла, исси сютге къошуп да ичиргендиле. Уста тиширыула къаратон къатынланы эрттенликде эртте ач къарангылай сылап болгъандыла. Тери ауруулары болгъанны жылы гара суулада жууундургъандыла. Кеси халкъыбызны угъай, черкеслени (ол заманда къабартылы деген сёз жокъ эди) саулукъларына да бакъгъандыла. Баш ауруудан къыйналгъанладан къартыкъ алгъандыла. Къартыкъ алыу – къан ийиудю.

Усталарыбызны къан ийиучю алтын-кюмюш кереклери болгъанды. Анам: «Онжыллыгъымда, ауруп, къартыкъ бир кере алдыргъан эдим да, къарт болгъунчу, башым аурумай тургъан эди», – дегенди.

Артыкъда сыннганнга, чыкъгъаннга уста эдиле къартларыбыз. Шёндю да барды аллай устала. Жилян ургъан адамны жарасындан къанын эмгендиле, уу жайылып кетмесин деп. Жилян ургъанны къобаргъа къоймагъандыла. Сора айрандан ичалгъаны тенгли ичирип, жукълатхандыла.

Болгъан иш

 Къарт анам Уяналаны Гокка кимни юсюнден айтханын унутханма, ол быллай хапар айтыучу эди: «Бир таулу эр киши урланнган малларын излей, таулада кёп айланнганды. Малларын да тапмай, элге кечигип келе, ол от жарыкъ кёрюп, ары баргъанды. Барса, омакъ жыйрыкълы ариу тиширыула бла ушагъыулу эр кишиле от тёгерегине олтуруп, ашай, иче. Малларын излеген салам бергенди. «Ой, жууукъ бол, бизни бла ауузлан», – дегендиле ала. Шапа жаш, аллына хычинле салып: «Айтыучугъузну айтма», – дегенди. Ол киши асыры арыгъандан бла асыры ачдан,  терк окъуна хычинден къаба: «Бисмилляхи», – деп ийгенди. Олсагъат от да, ариу тиширыула да, кишиле да думп болгъандыла. «Ол хайырсызла къолума сыгын тутдургъан кёре эдим. Ачлыгъымы, арыгъанымы да унутуп, элге букъу туман болуп жетген эдим», – дей эди кеси.

 Урланнган сабий

Уллу Ата журт уруш башланыр аллында, юйлеринден узакъ болмай, суу боюнунда уллу ташны къатында ойнай тургъан алтыжыллыкъ жашчыкъ тас болуп къалгъан эди. Хабазны уллусу, гитчеси да, аягъы юсюне болуп, жашчыкъны кёп излегендиле. Балыкъ сууун да къармап, жукъ табалмагъандан сора, тюнгюлюп къалгъан эдиле. Урушну, кёчгюнчюлюкню да сынагъан халкъыбыз, онюч жылны сюргюнлюк сынап тургъан халкъ туугъан жерине къайтады. Бирле, оюлгъан, чачылгъан юйлерин жангыдан ишлеп, бирсиле киргинчиледен кеслерини юйлерин сатып алып, ата-бабаларыбызны жерлеринде жангы жашау этип башлайдыла. Колхозла къураладыла.

 Ауар сыртында колхоз къышда къабартылыла кёп эдиле. Таулу тиширыула ийнек саууп, бишлакъ, къаймакъ, айран этип, колхоз ишде тири урунадыла. Кюнлени биринде бир черкес малчы жаш: «Мен нек эсе да кесими таулу халкъдан сунама, сизни тилигиз манга бек жууукъ да хычыуун да кёрюнеди», – деп, анда ишлеген бир огъурлу, таулу тиширыугъа ичин ачды. Ол тиширыу Зухра эди, тёрт ёксюз къолуна къарагъан. Зухра, жашха жарсып: «Элге къонакъгъа кел да, тёгерекге-башха къара, эсинге жукъ тюшер эсе уа. Соргъан-сурагъан да эт, уруш аллында алтыжыллыкъ жашчыкъ тас болуп, биз аны таш юсюнде къалпакъчыгъын тапхан эдик. Анасы бюгюн да жилягъанлай турады», - дейди.

 Черкес жашны Улбашлары жашагъан жерге (жашчыкъ алайда тас болгъан эди) элтедиле. Жаш, ол уллу ташны кёрюп: «Ма, алайда къамичи бла ойнай тургъанымлай, бир атлы жете келип, мени сермеп, ат боюнуна алгъан эди. Сора жамычы тюбюне букъдуруп  элтип барып, бир кишиге берген эди. Ол да жамычы тюбюне букъдуруп,  башха элге жетгинчи, атын чапдыргъанлай барады да, мени сабийи болмагъан къаратон эгечине береди. Артда мени кесине жаш этген анагъа сабийле туугъан эдиле. Мен тилими да, къайсы элден болгъанымы да, сабийликден унутхан эдим. Алай бир жол къарындашларым бла мен, чек тарта, даулаш болабыз. Ол заманда бир къарындашым ачыуланнган къызыуу бла мен аладан болмагъанымы айтып иеди. Сиз манга: «Нек мудахса былай?» – деп сора-сора тургъансыз, мен а тау тилни ариу макъамы таныш кёрюнюп, аны тансыкълай эдим».

Жашны анасына кёргюзтгенлей окъуна, ала бир бирлерин таныйдыла. Къурманлыкъгъа жыйылгъан элчиле, жууукъла да: «Эллинге, жеринге, тукъумунга кёчюп кел дегенлеринде : «Угъай, айып этмегиз, мен ёсдюрген атамы тукъумун жюрютеме, юйдегим, сабийлерим да алай. Кесим да жаш адам тюйюлме, асыры кеч табылгъанма. Анама келе-келе турлукъма, жууукълукъ да жюрютюрюкме», – деп айтхан эди.  Бу хапарны мен хабазчыладан эшитип билеме.

Кечеги ауаз

 Урушну ал жылларында колхозну жылкъысы тас болгъан эди. Табылгъан эр киши жылкъыны излей жайылады. Мени юйдегим да чечен жанына барайым деп, атына минип кетеди. Кече сабийлени да тынчайтып, тышына къулакъ салып турама. Эшикге да чыгъама, алай, не медет, къымылдагъан жокъ. Тангнга кёз къысмай чыгъама. Экинчи кече уа тюнгюлюп, бир да иги хапар сакъламайма. Ючюнчю кече халкъ тынчайгъандан сора, мен да жукъу къысып къоймагъы эди дей тургъанымлай, эшикден мен танымагъан бир ауаз келеди: Ол ауаз: «Гокка»,- деп, атымы айтады да, манга боллукъ болгъанды деп чыгъама: «Кел, жууукъ бол, ким эсенг да», – дейме, адам эслемесем да.

Тюрслеп къарасам, арбазда челек, къошун тагъыучу узун агъачны къыйырына олтуруп, эки аягъы да жерге жете, адамгъа ушагъан бир затны кёреме. «Бар да тынчай, бусагъат эринг жетеди», – дейди да, ол думп болуп къалады. Танг эрттен а ат кишнеген, ат туякъ тауушдан уяннган эдим. Жылкъы да табылып,  адамым да юйге сау-саламат жыйылгъан эди.

Аммаларыбызны ийнаныулары

Мени къарт анам Уяналаны Татарны къызы Гокка бир намазын къоймагъан, терс адамгъа терслигин артха салмай айтхан, намыс ала да, бере да билген, аллай акъыллы тиширыу эди. Бир жол мен къарт анам бла Къулакъ ичинде (Хабазда аллай тар, ариу да жерчик барды) бахчабызгъа бара тургъанымлай, бир уллу жилянны кёрдюм, къарт анам, дууа окъуп, жилянны бара тургъан жеринде жукълатып къойгъан эди.

Туман кюн адам болмагъан жерде, биреу атынгы айтып сёлешсе, хыны этме. Неда, билмей тургъанлай, къулагъынга атынг чалынса, юйден чартлап чыгъып: «Сен кимсе?» неда «Не этесе?» – деп къаты сёлешсенг, ол къаргъап кетеди. Ариу ён бла: «Кел, юйге жууукъ бол», неда «Байча, Байча», – деп чыкъсанг, алгъыш этип кетеди, - деп, къарт анам алай юйретиучю эди.

Сибилчи

Хабазда Сибилчи хажи деп бир киши къойларын кюте болгъанды. Ол диннге бек къаты эди. Бир ингирде Тейри эшиги ачылып, ол, абызырамай, тилек этгенди.

 – Алгъышымы, къаргъышымы да къабыл эт, – деп тилегенди хажи. Андан сора Сибилчи хажини алгъышы, къаргъышы да къабыл болуп баргъанды. Бюгюн окъуна бир-бир тиширыула къызларына: «Аллах ючюн, Сибилчиден юлюшюбюз барды, керексизге кишини къаргъагъан иш этмегиз», – деп юйретиучюдюле.

Сабийлени оюнлары 

Алгъын ёмюрледе таулу сабийчикле, ата-аналарына болуша, къуруда жумуш этип турмагъандыла. Ала ойнаргъа да бек сюйгендиле. Къыш бузда ашыкъ ойнагъандыла, хайнух бургъандыла. Таулу сабийлени жазда кёп оюнлары болгъанды. Бек сюйген оюнлары уа чюйке оюн эди. Уланла уа ат ойнатхандыла, чариш этгендиле. Кюз артында элни ортасында узун чыпын орнатып, аны башында тюрлю-тюрлю омакъ затла, сыйлы затла, татлы затла да такъгъандыла. Саугъалагъа ётгюрле, чёрчекле жетип болгъандыла. Ариу кюпес, гюлменди не къумач журун алалгъан анасына, эгечине, сюйген къызына берип болгъанды саугъасын.