Тарых-адабият тинтиулени арасы

Россей илму академияны КъМР-де илму арасыны Гуманитар тинтиуле бардыргъан институту къуралгъанлы 100 жыл болады. Институтну директоруну илму жаны бла орунбасары, филология илмуланы кандидаты Махийланы Хамангерийни къызы Людмила бла ушагъыбыз аны юсюнденди.

– Бу институтну магъанасыны, аны тарыхыны юсюнден бир-эки сёз айтсанг эди?

– Ол 1926 жылда республиканы табийгъат байлыкъларын эм производство онгларын тинтир, краеведениядан алимлени хазырлар эм Къабарты бла Малкъарны юслеринден керти шартланы халкъгъа белгили этер мурат бла къуралгъанды. Андан бери институтну алимлери бу керекли эм магъаналы жумушланы илму излеген даражада толтурадыла. Илму тинтиуле энчи китаплада, монографиялада басмаланадыла. Илму статьяланы «Ученые записки», «Исторический вестник», «Филологический вестник», «Вестник КБНИИ» жыйымдыкъла басмалагъандыла.

Магъаналы ишле уа: «Очерки истории балкарской литературы», «История кабардино-черкесской литературы», «Нарты. Героический эпос балкарцев и карачаевцев», «Нарты. Адыгский эпос», «Писатели Кабардино- Балкарии», «Антология народной музыки балкарцев и карачаевцев» (2 том) эм башхала. Сора «Эсгериу китапла». Ол уллу ишди, коллектив уллу болмагъанны эсге алсакъ.

Россейде демократиялы тюрлениуле башланнгандан сора, бизни алимле тыш къыралла бла байламлыкъла къурап, Тюркге, Иорданиягъа, Сириягъа барып, анда жашагъан бир журтлуларыбыздан халкъ чыгъармачылыкъны, этнографияны, адет-тёрелени, жашау болумларыны юслеринден бир жерде болмагъан материалла жыйышдыргъандыла. Аланы хайырланып, 2000 жылда «Адыгская и карачаево-балкарская зарубежная диаспора: история и культура» деген иш чыкъгъанды.

– Ал жыллада институтда ишлегенледен кимни эсгерирге боллукъса?

–Шахмырзаланы Саидни бла Отарланы Саидни. Ала малкъар халкъны жазыуун къурагъандыла, окъуу, методика, суратлау чыгъармалы китапла жазгъандыла, халкъ чыгъармачылыкъны жыйгъандыла. Миллет тилледе окъуу пособияла, китапла хазырларгъа уллу къошумчулукъ этгендиле.

Бир къауум заманны, 1943 жылдан кёчюп кетгинчи, бизде тёрт диалектни тинтип, 1941 жылда кандидат диссерациясын къоруулагъан Аппайланы Аскер таматалыкъ этгенди институтха. Кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора ана тил секторда Сотталаны Адилгерий, Аппайланы Аскер, Бёзюланы Ахмат, Отарланы Исмайыл, артдаракъ Будайланы Ахмат, тарых бёлюмде Цораланы Магомет, адабият жаны бла Шахмырзаланы Саид, Отарланы Саид, Холаланы Азрет, Улбашланы Ахмадия, артдаракъ археология жаны бла Мызыланы Исмайыл эмда Чеченланы Исмайыл эм башхала ишлеп башлагъандыла.

– Аланы этген ишлеринден бек магъаналыла къайсыладыла дейсе?

– Ала да туурададыла. Сотталаны Адилгерий хазырлап, «Малкъар халкъ жомакъла, нарт сёзле, элберле» жыйымдыкъ (1959) чыкъгъанды. Аны баргъаныча, экинчи том деп аталып, 1963 жылда, Отарланы Саид жыйышдырып, «Малкъар халкъ жомакъла» басмаланнгандыла. Ызы бла 1965 жылда «Пословицы и поговорки балкарского народа» деген китап, сора, Холаланы Азрет жыйышдырып, «Малкъар-къарачай нарт таурухла» чыкъгъандыла. 1969 жылда уа «Малкъар халкъ жырла».

Тилни юсюнден да жазылгъанды: «Малкъар диалектологияны, лексиканы эм фольклорну тинтиу материалла», Аппайланы Аскерни «Къарачай-малкъар адабият тилни диалект мурдору», «Бусагъатдагъы къарачай-малкъар адабият тил бла диалектле», «Орус тил – СССР-ни халкъларыны байлагъан тил эм Шимал Кавказны бла Дагъыстанны тиллерини айныулары эм жюрютюлюулери», Сотталаны Адилгерийни «Имя существительное в карачаево-балкарском языке», Будайланы Ахматны «Система фонем современного карачаево– балкарского языка»… Къайсы да юлюш къошхандыла уллу ишге.

– Ол жыллада малкъар халкъны тарыхына, маданиятына, санатына энчи эс бёлюннген ишле уа болгъанмыдыла?

– 1959 жылда малкъар халкъны этногенезине аталгъан илму сессия баргъанды. Ол сессияны материалларына кёре, 1960 жылда «О происхождении балкарцев и карачаевцев» деген илму жыйымдыкъ чыкъгъанды. Андан арысында да «Очерки истории балкарского народа» эмда «История Кабардино– Балкарской АССР с древнейших времен до наших дней» жыйымдыкъла, Цораланы Магометни «Восстания кабардинских и балкарских крестьян в 1913 году», Хутуйланы Ханафийни «К истории литературы и искусства балкарского народа», Мызыланы Исмайылны «Материальная культура Балкарии и Карачая XII–XVII вв.», Чеченланы Исмайылны «Древности Кабардино-Балкарии», Асанланы Юрийни «Поселения, жилища и хозяйственные постройки балкарцев в XIX–начале 40-ых годов XX века», Батчаланы Валерийни «Элементы кобанской культуры в средневековой материальной культуре Северного Кавказа» деген китапла чыкъгъандыла.

– Сен сагъыннганла, сюргюнден сора экспедицияла къурап, иги да байыкъландыргъандыла халкъ чыгъармачылыкъдан, тарыхдан да билимибизни.

– Тарых илмуланы доктору Хутуйланы Ханафийни юсюнден энчи айтыргъа сюеме. Ол бери 1973 жылда, институт Къабарты-Малкъарны тарых, филология эм экономика институту деген атны жюрютгенде келип, онбеш жыл ишлегенди, тамата болуп. Ол ол затха эркинлик жокъ заманда «Балкарский народ в годы Великой Отечественной войны и послевоенный период» деген темагъа жазып, кандидат ишин 1965 жылда къоруулагъанды. Ол тамата болгъанда, институт Шимал Кавказны кесича учрежденияларыны арасында, ызы бла сау къыралда да бек игиге саналырча этгенди. 1976 жылда бизни «Сыйлылыкъны Белгиси» деген орден бла саугъалагъандыла. Къазакъланы Исхакъ да мында экономика бёлюмню таматасыны орунбасары болуп тургъанды.

1960  жыллада институтда Гузеланы Жамал, Ахматланы Ибрагим, Жаппуланы Алий, Кючмезланы Мариям, Жабелланы Любовь, Мызыланы Исмайыл, Орусбийланы Фатима, артдаракъ Малкъондуланы Хамит, Хаджиланы Танзиля, Улакъланы Махти, Сабанчыланы Хажи– Мурат, Мусукаланы Александр, Толгъурланы Зейтун эм башха жаш алимле ишлеп башлагъандыла. Барысы да кеслерине жетген жумушну айыпсыз толтургъанларына ишексизме,  аллай кётюрюлюу бар эди алада. Ала экспедициялада жыйгъан материаллагъа кёре, 1999 жылда, Хаджиланы Танзиля жарашдырып, «Къарачай-малкъар жомакъла, таурухла, айтыула» (эки том), «Къарачай-малкъар фольклорну своду» (алты том) эм башха магъаналы илму ишле чыкъгъандыла.

1980  жыллада институтха кёп жангы адам келгенди. Ала барысы да халкъ жумушун этедиле. Араларында кенг белгили алимле бардыла: Улакъланы Махти, Тетууланы Алим, Журтубайланы Махти, Хаджиланы Танзиля, Сарбашланы Алёна, Берберланы Бурхан, Аккыланы Светлана, Биттирланы Тамара, Ёзденланы Фатима, Сабанчыланы Хаджи-Мурат эм башхала.

Тарых ишлени, артда чыкъгъан сёзлюклени мурдорлары да ол жыллада салыннгандыла. Ала уа иги кесек боладыла: «Къарачай-малкъар тилни ангылатма сёзлюгю» (юч том), синоним, омоним сёзлюкле, «Словарь кабардино-черкесского языка», «Бусагъатдагъы къарачай-малкъар тил» (2 том), «Къарачай-малкъар-орус лингвистика терминлени сёзлюгю», «Толковый русско-кабардино-черкесский словарь», «Русско– карачаево-балкарский словарь» (1 том), «Словарь языка Алима Кешокова»…

– Жашау бара-баргъанда не жангылыкъла кийирилгендиле дагъыда ишигизге?

– 1996 жылдан бери аспирантура бла докторантура барды. Аспирантура бёлюм кёп жаш алимни хазырлагъанды. Ала институтда жетишимли ишлейдиле.

– Бюгюн  институт къаллай тинтиуле бардырады?

– Гуманитар илму бла кюрешебиз. Халкъларыбызны тарыхларыны, этнографиясыны тюрлю-тюрлю сорууларын, археология эм миллет историографияны, халкъларыбызны маданият, адет-тёре хазналарын, миллет энчиликлерин, тиллерин, адабиятларын, лингвофольклористикасын, тыш къыралла бла байламлыкъла, социал-экономика болумла, дагъыда кёп башха затла илму жаны бла тинтиледиле.

Бюгюннгю жангы излемлеге кёре, институтда бардырылгъан тинтиуле магъана теренликлери бла башха ара академиялы институтладан артха къалмайдыла.