Налмас инструментлени узакъ ёмюрю

1961 жылда Къабарты-Малкъарда Терк элде налмас инструментле чыгъаргъан завод ачылгъанды. Ол къуру бизни республикада угъай, саулай СССР-де аллай биринчи завод эди.

Андан бери 65 жыл озгъанды – къайсы производствогъа да ол сау ёмюрдю дейик. Бу предприятие кесин сакълап, бюгюнлюкде да Россейде налмас инструментле чыгъарыучу жаланда кесиди. Аны продукциясы уа машинала ишлеуде, геология тинтиуледе, ташланы жарашдырыуда, къурулушда кенг хайырланылады. Бу материалда биз заводну ал кезиулерини эмда айнытыу атламларыны юсюнден хапарларгъа сюебиз.

Быллай заводну къурау сагъышла бош алай чыкъмагъандыла. Озгъан ёмюрню 60-чы жылларында Къабарты-Малкъарны бла Якутияда налмасла табылгъан жерни арасында сунмай туруп къуралгъан байламлыкъны юсюнден «Известия» газетде былай жазылгъанды:

«Нальчикде «Цветметприбор» заводну ишчилери узакъ Якутияда налмасла чыгъаргъан жер табылгъаныны юсюнден окъугъанларында, къыралда тийишли промышленностьну къуралыууна ала да къатышырыкъларыны юсюнден бир тюрлю сагъышлары окъуна болмагъанды. Ол промышленностьха уа оборудование керек эди… Алай бла Нальчикде заводха магъаналы заказ келеди – къазгъан жерни ичинде налмасланы айырып табаргъа болушхан энчи аппарат бла якутлу ишчилени жалчытыргъа».

Заводну келечилери ол къыйын ишни терк тындырып, кеслерини хунерликлерин ол кезиуде окъуна кёргюзтгендиле. Аны себепли республикада Терк элде якут налмасладан промышленностьха жараулу инструментле этген завод сюерге оноу да бошуна этилмегенди.

Аны къурулушу терк башланнганды. 1961 жылда 3 январьда «Московская правда» газетде чыкъгъан билдириуде былай жазыла эди:

«Налмасдан инструментле чыгъаргъан биринчи завод Къабарты-Малкъар АССР-да ачылгъанды. Анда билеу чархланы сыйдамлагъан налмас карындачла жарашдыргъандыла. Геология тинтиуле бла кюрешген эмда нефть чыгъаргъан биригиуле уа жууукъ кезиуде жерни тешген налмас керекле къоллу боллукъдула. Заводда хар неда автоматика халда ишлейди».

Ол жыл 18 январьда «Известияда» дагъыда быллай къысха материал басмаланады:

«Кеси заманында Къабарты-Малкъардан «Цветметприбор» заводну келечилери Якутияда уруннганлагъа налмас чыгъаргъан жерни терк хайырланып башларгъа болушхан эдиле. Магъаданны ичинде аллай затланы кёрген приборланы Нальчикде къурагъандыла. Энди уа налмасла Къабарты-Малкъаргъа да келгендиле – анда тийишли инструментлени заводу ачылгъанды. Ол биринчи продукциясын бергенди - билеу чархланы сыйдамлагъан карындачланы».

Заводну ал жыллары аны тири айнып, кенгерип баргъан кезиую болгъанды: жангы мекямла эмда цехле ишленнгендиле, чыгъарылгъан продукцияны тюрлюлери да кёпден-кёп бола эди – налмас карындачладан башлап, кесгичлеге, бычхылагъа, жерни тешген аберилеге дери. Анда уруннганланы саны да ёсе кетип, предприятие регионда эм уллуладан бири болгъанды: талай кезиуде анда минг чакълы адам ишлегенди, бир жылгъа уа къадар миллион сом багъасына продукция чыгъарылгъанды.

Завод бла бирге Терк эл да айнып башлагъанды: юйле, сора школла, сабий садикле, поликлиникала, тюкенле ишленип, ачылып тебирегендиле – тийре жашау этерге жараулу, тынгылы, аламат жер болгъанды.

1970 жылланы ортасында завод энтта да бир атлам этгенди – анда жалгъан налмасладан инструментле жарашдырып башлагъандыла. Ол ишни эсеби бютюнда къыйматлы болгъанды. «Известия» газетни 1978 жылда 21 мартда чыкъгъан номеринде аны юсюнден былай айтыла эди:

«Къабарты-Малкъарны Ленинчи комсомол атлы налмас заводуна Семипалатинск геология тинтиу экспедициядан къагъыт келгенди: «Сынам халда жарашдырылгъан жалгъан налмасла керти налмасладан эсе 75 процентге чыдамлыдыла, аладан бир бла жарым кереге терк кеседиле, хайырланнганда, къоранчлары уа ючден бирине азды. Жалгъан налмас табийгъат къурагъан тенгине бир зат бла да хорлатмайды. Бир-бирде уа андан эсе аламатды».

Алайды да, заводну коллективи технологиялы низамлыкъ бла бирге социалист жууаплылыгъын да кёргюзтгенди. Аны ишчилери этген оноуну юсюнден 1977 жылда февральда чыкъгъан «Известия» газетни бетлеринде да айтхандыла:

«Ленинчи субботникни кюнюнде пландан тышында энтта да 60 минг сом багъасына налмас инструментле чыгъарыргъа оноу этилгенди. Продукцияны бары да ишден къалгъан материалладан жарашдырыллыкъды. Алагъа деп хар жерде да энчи счётла да ачылгъандыла. Коммунист урунууну байрамында ишчилени кёбюсю заводну тийресин тапландырыугъа къатышырыкъдыла».

Бюгюнлюкде да, 65 жыл озгъаны бла, Терк шахарда налмас инструментлени заводу кесини бёлюмюнде алчыды. Аны онглары, уруннган специалистлерини усталыкълары шёндюгю излемлеге келишген инструментле чыгъарып турургъа амал бередиле. Ала бла уа бу предприятие бизни кесибизде эмда тыш къыраллада авиа  эмда машинала чыгъаргъан компанияланы, тау-магъадан эмда геология тинтиу предприятияланы, таш жарашдырыу бла кюрешген эмда къурулуш организацияланы жалчытады. Заводну энчи ёхтемлиги – ол чыгъаргъан бир-бир затланы Россейде бир жерде да этмейдиле. Ол а аны жашау жолу магъаналы, анда сакъланнган урунуу тёреле уа бай болгъанын туура этеди.