Табийгъатны жомакълы сыфаты сакъланырына къайгъыра

Къабарты-Малкъарны къырал бийик-тау заповеднигине жарым ёмюр толгъанды

Элли жыл мындан алгъа Къабарты-Малкъарны къырал бийик-тау заповедниги къуралгъанды, ол кийик табийгъатны сакълауну тарыхында магъаналы иш болгъанды. Мында энчи сакъланнган жерлени жокъларгъа, кийик табийгъатны тамашалыгъы бла шагъырейлендирирге онг тапдырадыла. Къонакъла мындагъы жаныуарланы, къанатлыланы, битимлени эм башха затланы да кёрюрча экология жолчукъла ишлейдиле. Аланы баш магъанасы жамауатны билимин ёсдюрюрге эм табийгъатха сакъ кёзден къараргъа юйретиргеди. Дых тауну къар башындан башлап жомакълы тарла бла ёзенлеге дери – хар мюйюшю кесини тарыхын сакълайды.

Эсге сала айтсакъ, 1948 жылда Черек-Малкъар эм Черек-Бызынгы сууланы башларында энчи сакъланнган жер къураргъа оюм этилген эди. Алай бла бир жылдан  табийгъатны къоруулау баш управлениясыны илму-тинтиу экспедициясы аны къурау магъаналы болгъанын къабыл кёргенди. Ызы бла 1958 жылда Кабарты-Малкъар къоруулау зона къурулургъа керек объектлени тизмесине киргенди. Дагъыда эки жылдан П.А. Мерцни башчылыгъы бла экинчи экспедиция да бардырылып, алгъыннгы тинтиу ишлени эсеплерин къабыл этгенди. Алай бла заповедник 1976 жылда 53,3 минг гектар чакълы бирде къуралгъанды. Кечирек  къоруулау зонаны чеклери тюрлендирилип, 82,6 минг гектаргъа дери кенгергендиле. Бюгюнлюкде заповедник административ халда беш юлюшден къуралады: Хазнидон, Сукан, Огъары Малкъар, Бызынгы эм Чегем.

Аны жерлерини асламысы бийик тауладыла. Ол санда Баш Кавказ къаяла эм бийикде орналадыла. Аланы санында белгили Бызынгы къабыргъа (12 км), Гестола (4859 м), Къатын-тау (4858 м), Джанги-тау (5058 м), Пушкинни башы (5033 м) эм Шхара (5068 м) кибик деменгили тёппеле киредиле. 

Баш Кавказ къаялада Бызынгы  къабыргъадан бир жанлы Мусос-Тау (4421 м), Баш Дых-Тау (5204 м), Пушкинни башы (5033 м), Мижирги (5047 м), Крумкол (4676 м), Коштан-Тау (5152 м), Тютюн-баши (4550 м), Герты-баши (4437 м) эмда бийикликлери 4 минг метрден чакълы болгъан атсыз къаяла сюеледиле. 

Заповедникде 256 чыран барды. Аланы ичинден 194-сю эм уллуладыла эм хар бири 10-шар гектар жерни аладыла. Бу жерледе  артыкъ абери битмейди. Бузла эрип тебиреселе, суучукъла къыстау саркъып башлайдыла. Тау бийикледен тёбен шорхулдап саркъадыла. Къутургъан кезиулеринде ташны, юзмезни да биргелерине элтедиле.

Къабарты-Малкъар тау заповедникни ёсюмлюклерини, жаныуарларыны, къанатлыларыны байлыгъы бла  кимни да тамаша этдирирчады. Аланы арасында ёзенледе тюбемегенлери да барды. Болсада къыйын хауа болумну хатасындан бийикге чыгъа баргъан сайын ханс да жукъарады. Сёз ючюн, хар 400 метрден азая барды. 

Заповедникде мингден аслам битим ёседи. Ол санда  Россейни Къызыл китабына кирген онбешден аслам тюрлюсю барды. 

Аны бла бирге башха жерде тюбемеген 1 балыкъ, 3 тюрлю жер-суу хайыуан, 6 тюрлю сойланма, 173 тюрлю къанатлы эм 32 тюрлю тёртаякълы жаныуар жашайды. 

КъМР-ни Бийик-тау заповеднигини экология эм жарыкъландырыу бёлюмюню таматасы Тогъузаланы  Лейляны айтханына кёре, мында сакъланнган тюрлюлеринден бири жугъутурду - тау эчкилени юйюрюнден, Кавказны энчи тюрлюсю, ол къуру Шимал Кавказда тюбейди. Ол халкъла аралы Къызыл китапха киргенди, саны аз болгъанлыкъгъа, жылдан-жылгъа кёбейе барырча мадар этиледи. Аны ичинде жугъутурну экологиясыны, биологиясыны эм этологиясыны  юсюнден белгиле жыйыладыла. Башха жаныуарла, къанатлыла эм битимле бла да болум игиди. 

Заповедникде илму иш бла тири кюрешедиле. Ол санда  специалистле  жылдан-жылгъа хауа болумну тюрленнгенин, жаныурланы бла битимлени болумларына эс бурулады, санлары, саулукълары эм башха шартлары да белгиленеди.   

Заповедникде ишлегенле кийик табийгъатны жомакълы сыфаты сакъланырча, жаныуарла, къанатлыла, къурт-къумурсхала эм битимле айнырча кече-кюн демей, кючлерин аямай кюрешедиле. Аны баш магъанасы уа ёсе келген тёлюле да зауукълукъ алырча этергеди.