Таза шауданча, жерни жырып чыкъгъан фахму

Дунияда поэзияны сюймеген, аны фикирине бёленмеген  бар болурму? Бирде бу сагъыш акъылымы бийлесе,  сайлап, арт асыраугъача тутхан китапларымдан тизгинлени окъуучума. Ийнанмазлыкъла да чыгъарла.

Назмулада атангдан-анангдан, бирси жууукъларынгдан, жарсыугъа, эшиталмай, бирде уа акъылынга алалмай къалгъан затланы табаса, сора жюрегинги къызгъаны да чёгеди аны бла. Акъ сёзню сюйгеними, аны магъанасын багъалагъанымы бир заманда да жашырмагъанма. Нек дегенде ол аламат дунияды. Ары бир киргенни андан чыгъары, айхай да, алай терк  келмейди.

Болсада хар назмуну кесинг сюйгенча шатык окъуп да баралмайса. Кертиди, ол жырча айтылса, сёзле учаргъа, къанат керирге, башхача  айтханда уа, «тёгюлюрге» хазыр болсала, ма  ол тизгинле - манга чынтты поэзиядыла. Бирде аллай назмуланы тапсам, не дефтерге жазарма, не кёлюмден билирме.

КъМР-ни, КъЧР-ни да  халкъ поэти Созайланы Ахматны поэзиясы да аллай тизгинледен толу болгъанын белгилерге тийишлиди. Аны атасына, анасына жоралап жазгъан назмулары («Атамы къоллары», «Эки къабыр» эм башхала) аланы окъугъан бир адамны да  жюрегин къозгъамай, акъылын бийлемей къоярыкъ тюйюлдюле.

Къулийланы Къайсын: «Жашау - ёрлеудю!», дей эсе. Созай улу да: «Жашау-кюрешди!» деп, бизни анга ийнандырады. Ол аны харкюнлюк жумушладан, къазауатдан, гузабадан, тиричиликден толу болгъанын да ангылатады. Кюрешмеген не бек тынч солургъа, тоюп жашаргъа сюйсе да, ол муратына жеталмазын, жашауну татыуун, магъанасын ангыламазын да чертеди. Адам улу, къадарын кюрешде къурагъанына, аны болушлугъу бла жангы даражагъа жетерине ийнана, былай дейди:

Кюнюнгю кесинг ишле, кесинг-

Кёрсюнле кюрешни жарыгъын.

Сени кючюнг кюрешде келсин,

Жашама биреуге жалынып.

(«Жашау – кюрешди»).

Кертиди, бюгюнлюкде поэзияны  алып къарасанг, кюрешни, ишлегенни махтар кереклиси болмаз, аны не сейири барды дерге да болурбуз. Алай а, Ахматны чыгъармачылыгъыны чигинжиси олду. Поэт окъуучуну иш бла жангы жоллагъа, бийикликлеге чыгъарына ийнандырады.

Алай тюйюлмюдю да?! Эринчеклик, мёхеллик адамны игиликге къачан келтиргенди. Мечиланы Кязим да андан жазгъанды: «Ишлегенни кёлю -жарыкъ, Ишлемеген болур жазыкъ» деп, кесини назмусунда. Созай улу да бизни ол акъылгъа келтиреди.

Ишлейме да, жарыкъ

Кюн болуп чыгъама,

Сёзлерим – атларым,

Жолумда чабама

 («Ишлейме»).

Бирде, Ахматны тизгинлерин окъуй, ол айтымланы назмула этипми къойгъанды деп да келеди кёлюнге. Бир къарачыгъыз - «Юркюп баргъан жылкъы кибик, Озадыла жылларым…», «Ауруп жатады солдат, Кёзлерин да ачалмай…», «Адамгъа халкъдан уллу саугъа жокъду. Аны унутхан саула ёлгеннге тенгдиле, саулай»… Болсада ол аланы  алай къурайды, гыллыууна, магъанасына, сёзлени жерлерине тап келишип къалгъанларына сейир этесе. Ол а Созай улуну кесини энчи назму жазыу тёресиди, бирсилеге ушамагъан. Аны чыгъармачылыгъыны кючю да андады-башхаланы къатламагъанында, жангы жолланы излеуюнде, кеси айтханлай - кюрешинде.

Баям, хар жазыучунуча, поэтнича, Ахматны поэзиясында таулу ананы сыфаты аслам жерни алады. Биз аны «Анам-жарыкъ тауум», «Къор болайым!», «Жукълайды анам», «Анам, жашчыгъым, мен» деген эм кёп бирси назмуларында эслейбиз. Кертиди, таулу тиширыуну, бютюнда ананы, сыфатын къурамагъан чыгъармачылыкъны бийигине жетер дерге да къыйынды.

Созай улуда  уа аны жери, айхай да, тийишлисича – тёрдеди. Анга аталгъан тизгинле жюрек жылыудан, алдаусуз сюймекликден, къайгъырыулукъдан толудула. Аны «Анам, бушто этип берчи жашынга» деген назмусунда къаллай бир ырахатлыкъ барды.

Бу чыгъарманы не заманда да окъу. Ол  къачан  эсе да бирде, эртте жазылгъан эди деп биреу айталлыкъ тюйюлдю. Алай кючлюдю аны жашау кертиликни суратлауу. Бу назмуну окъуй,  кесинг да анангы къатына тюшюп къалгъанча боласа. Къайсы бирибиз татмагъанбыз аланы къолларындан бу таулу ашны - буштону.

Анам, бушто этип берчи жашынга,

Анда-берчли къолларынгы татыуу,

Жашауумда  мен ашагъан ашлада

Кёрмедим сени буштонгдан татыулу.

«Ана гыржын этеди» деген назмуда уа къаллай бир кюч-къарыу эсленеди.  Ананы сыфаты бла бирге тиширыу юйге къууат салгъан, аны тынчлыгъын, ырахатлыгъын сакълагъан да болгъанын къатлайды. Болсада поэт ананы къолларын бир керексиз омакъ затла  бла тенглешдирмейди. Ол аланы берчли  болгъанларын айтады, багъыр бла тенглешдиреди. Алай  эсе уа - ол жашау кертиликни суратлайды, таулу ана бир ишден да артха турмагъанын, къыйынлыкъдан къачмагъанын ачыкълайды.

Бирсилеча, ол да табийгъатны, туугъан элини, ана тилини  юсюнден да жазады назмула. Жарсыугъа, поэтге да  жашау жаланда акъбаш таула, жерни кёкюрегин жырып чыкъгъан таза шаудан, къар жаугъан кече, сакъ жауун неда жаз башы гяхиник болуп къалмайды. Ол да, бизни  къайсы бирибизча, жашауунда къыйын, жюреги-кёзю да кюйген кюннге да тюбейди. Алай  аллай такъыйкъаланы, айхай да, кёпле къагъытха тюшюрюп, назмула къурап да къоялмайдыла. Созай улуда уа бардыла ала.  Ол жаныны инжилгени, анасына термилгени бла бирге таулу жашны аны ёсдюрген тиширыугъа  ёлчемсиз улан сюймеклигин ачыкълайды. Поэт ангылайды аллай такъыйкъаланы къайтып келмезликлерин, болсада, анасыны юсюнден айта,  ачы сагъышларында татлы эсгериулеге бёленеди.

Ёмюрледен бери да халкъыбызда «акъгъа» уллу хурмет этгендиле, сыйын кёрюп, багъалагъандыла. Акъ былайда - сютдю, айранды, бишлакъды. «Таякъ  агъартырлыгъыгъыз бармыды юйде» деген сёзню уа барыбыз да билебиз. Алай уллуду аны магъанасы халкъда. Ма  бу тема да Ахматны  поэзиясында энчи жерни алады. Аны тизгинлерин окъуй, таулу халжаргъа тюшесе, жангы сауулгъан сютню ийисин сезсе эмда эшитесе. «Акъ ийнекни желини, айча, толу. Бармакъларындан сют тамады. Акъ ийнекни сютю -жылы» деп жазады ол. «Акъ ийнекле сауулсунла игиликге» деп, алгъыш да этеди.

Поэтни лирикасы кюн жылыуундан, жан тынчлыкъдан да толуду. Ол саулай дунияны бир айтымгъа, бир тенглешдириуге сыйындырып къойгъанча да кёрюнеди. Сёз ючюн,  «Къол аязымда кюн намаз эте». Чынтты поэзия дегенинг, баям, олду. Не къошаргъа боллукъду бу тизгиннге?!

Аны дагъыда бир сейир этдирген амалы барды. Ол тангны бир тёгерек затча кёреди, суратлайды. Анга уа окъуучусу да ийнанып къалады. Алай учундурады ол аны кесини тенглешдириулери бла: танг келеди алмача, тёгерек танг, жерибизге келеди къызыл танг, алмаууурт танг (башха-башха назмуладан алыннгандыла).

Назмучуну сейир этдирген дагъыда бир заты барды. Ол къор болайым деген  учу-къыйыры  болмагъан магъаналы сёзюбюзню уста хайырлана билгениди. Бешик жырны да биз жаланда тиширыу,  ана айтады деп алай ангылайбыз. Созай улуну чыгъармаларында уа анга да тюбейбиз.

«Къор болайым!»-дейдиле анала,

Кёрюп болмай кюйсюз сауутланы.

Дайым ёссюнле «къорболайымла»,

Ала - эгечлери умутланы.

Ахматны сёзлерине жырла да этилгендиле. Ма  ол шарт а бютюн бек айтады бизге аны назмуларыны «учаргъа» хазырлыкъларыны юсюнден. «Тангым тепсей келеди» деген жырны эшитмеген къайсыбыз барбыз?!  Аны сагъыннганынглай окъуна, «Эрирей» халкъ ансамблибизни ауазы  къулагъынга  эшитилгенча боласа. Дагъыда «Манга ариу сёзле айт», «Ана тилим», «Сени излей» эм кёп башха жырлары бизни  жырчыларыбызны репертуарларындадыла.

«Тангым тепсей келеди» деген сёзлеге эс бурчугъуз. Ала поэтни аны сёзню суратлау кючюн хайырлана билгенини шартыды. Кёз аллынга келтирсенг а бу тенглешдириуню - къалай хычыуунду. Тилни, сёзню ариу,  аман айтхан заманыбызда да бек уллуду магъанасы.

Огъарыда «тангны» бошдан сагъынмагъанма. Халкъыбыз аны къаргъышларында, алгъышларында да уста хайырланады. Ахмат да аны жарыкъ жанын кесини поэзиясына кийиралгъанды. Алайды да, мындан ары да энчи хатлы поэтибизни танглары тепсей, алмача къызара келсинле.