Ташдан жаратылгъан тарых суратла

Бизни игилерибизни унутургъа эркинлигибиз жокъду, аны себепли кезиуден- кезиуге аланы атларын сагъынып, хурметлегенлей турабыз. Ол бек игиди, нек дегенде адамны аты сау къадарда, ол да жашап тургъанчады. Суратчы Къырымшаухалланы Хамзат да бек фахмулу инсанларыбыздан бири эди. Аны жашау жолуну, чыгъармачылыгъыны юсюнден газетде бир кере айтылып къалмагъанды. Бюгюн а биз алгъын жыллада КъЧР-ни халкъ поэти Сюйюнчланы Азамат аны юсюнден жазгъан материалны эсгерип, аны хазырлагъанбыз басмагъа.

Къарачай шахаргъа киргенлей, юч жол айырылгъан жерде алгъыш аякъны алып, ташдан ишленнген субай таулу къыз сюеледи. «Таулу къыз», шахарны архитектура белгиси болуп, документлеге, китаплагъа тюшгенди, жамауат сюйген сыфат болгъанды. Аны автору закий скульптор Къырымшаухалланы Хамзатды. Бизге, художникни таныгъанлагъа, суратчыны ачыкъ, кенг мангылайы, бийик бойлу сыфаты, ууакъ-ууакъ ышара тургъан кёзлери, сабыр, басымлы сёзлери, берч къол аязлары кёзюбюзге кёрюнедиле. Ол сёзге къызгъанч, ишге чомарт эди.

Хамзат бла эрттеден шагъырей эдик. Художник бла мени Къабарты-Малкъарны халкъ поэти Къулийланы Къайсын танышдыргъан эди. Къайсынны аллай адеби, адети бар эди: Къарачай бла Малкъарны арасында шуёхлукъ жолланы кенгертиу, аны бла бирге огъурлу ишлеге башламчылыкъ этиу.

 Ол тюбешиуден сора Хамзат бла арабызда жол ачыкъ болду. Нальчикге баргъаным сайын аны мастерскоюнда болуучу эдим, артыкъ да бег а Хамзат Карачаевск шахаргъа Совет Союзну Жигити Богъатырланы Харунну эсгертмесин ишлеген кезиуде. Хамзат уллу состар ташны жоннган заманда, бир-бирде аны чёгючюню, керкисини тюбюнден жилтинле чартлай эдиле. Ол кезиуде скульпторну жюрегинден жилтинле учханча, алай кёрюне эди манга.

 Ташдан адам туугъаны эслене эди. Ташха жан салыу буруннгу нарт таурухладан келеди. Батыр Сосурукъ состар ташдан туугъан эди деп аллай айтыу да барды. Таулуну жашауу ёмюрледен бери Ата журт бла, таш бла байламлыды. Мекямы, хунасы, мал бауу, ат илкичи, тирмен ташы, тыпыр ташы – бары да ташдан. Буруннгулула ташны асыры сыйлагъандан, ташха табынып тургъандыла. Анга Къобан ёзенде «Къарачайны къадау ташы» да шагъатлыкъ этерикди. Къарчаны юзюгюнде биринчи болуп сууукъ ташлагъа керти да жан салгъан Хамзатды. Башламчылыкъ хар ишде да къыйынды. Художникни жашау жолу да тынч болмагъанды. Хамзатха гитчелигинден окъуна фахмусун ачаргъа ата къарындашы суратчы Ислам-Бийни юлгюсю себеп болгъанды. Ол орта школну бошагъандан сора 1938–1940 жыллада Тифлисде Художестволу академияда окъугъанды. Аны бошагъандан сора Махачкъалада «Дагестанская правда» газетни редакциясында художник болуп ишлегенди.

Хамзат 1941–1943 жыллада Совет аскерде къуллукъ этгенди. Уллу Ата журт къазауатда ауур жаралы болуп, Тифлисде госпитальгъа тюшгенди. Госпитальдан сора  Махачкъалагъа къайтып, «Дагестанская правда» газетни редакциясында ишге жарашханды, алай a битеу къарачай миллетни кёчюрюлгени себепли, аны да табадыла Дагъыстанда. Аны да кёчгюнчю этип ашырадыла Орта Азиягъа. Тауладан узакъда 1944 жылдан 1957 жылгъа дери Къырымшаухалланы Хамзат Алма-Атада художник-скульптор болуп тургъанды. Ол ишлеген «Панфиловчула» деген эсгертме, «Мирзеу», «Темир жол» д. а. к. суратла аны атын белгили этедиле. Алма-Ата шахарны скульптура комплексин жасауда да ол тийишли юлюшюн къошханды.

1957 жылда къарачайлы поэтлени Алма-Атада «Жилтинле» деген уллу назму китабы чыгъады. Хамзат, миллет оюула бла жасап, ол китапха аламат суратла салгъанды. Къыйын жыллада сюргюн бла айырылса да, Хамзатны туугъан жери Кавказгъа сюймеклиги бир заманда да таркъаймагъанды, сууумагъанды. Аны аллында художниклени ата къарындашы Ислам-Бий бла аны шуёху Николай Ярошенкону  жарыкь сыфатлары, къол ызлары юлгю болгъанлай тургъандыла. Ата журтха къайтыу Хамзат 40-чы жылында, жашау сынау алып, уста художник болуп, битеу ангысын, билимин, фахмусун туугъан халкъына берирге ахшы муратла этип, 1957 жылда Къарачай-Черкесге къайтханды. Ол кёчгюнчюлюкню, тарых темаланы ачыкъларгъа сюе эди.

Жашау халлагъа кёре художник, амалсыз болуп, ол жылда окъуна къоншу республикагъа – Къабарты-Малкъаргъа кетеди. Анда уа, насыпха, керти фахмугъа жол ачылды: иш да, фатар да, мастерской да табылды. 1957 жылдан башлап  ёлюп кетгинчи 1985 жылгъа дери Къырымшаухалланы Хамзат Нальчикде ишлегенди. Художникге 50 жыл толгъанына аталгъан кёрмючюн Къарачай шахардан барып, Мамчуланы Мустафа (шахар Советни культура бёлюмюню таматасы) бла мен кёрюп, бек къууаннган эдик. Хамзат он жылны ичинде кёп иш этген эди. Сёз ючюн, графикада малкъар жомакъланы китабына, жазыучуланы китапларына суратла. Скульптурада уа жетишимлери уллу эди: хар кюн сайын кёрмючге жюзле, мингле къарай эдиле.

Малкъарны башха жерлерине баргъан заманда да кёп суратларын кёребиз. Сёз ючюн, Басхан ауузунда, Кёнделеннге жетер жерде бийиклиги 20 метр болгъан уллу «Бушуулу таулу» деген эсгертме. Ол аны от жагъасын къоруулагъан жигит таулу тулпарлагъа аталгъанды. Анда таулу киши, къара жамычыны юсюне атып, мудах сюеледи. Чегем тарында граждан къазауатны жигити Къалабек улу Солтан-Хамитни сыфаты. Бызынгыда эмда Нальчикде паркда Малкъарны халкъ поэти Мечиланы Кязимни скульптураларын, Прохладнада Совет Союзну адмиралы Арсений Головкону состар ташдан уллу скульптурасын да эсгерирге тийишлиди. Башха жерледе да ол быллай сынла ишлегенди: Совет Союзну Жигитлери Байсолтанланы Алимге, Канукоев Назирге, жазыучула Шахмырзаланы Саидге, Къулийланы Къайсыннга, Шогенцуков Алийге, Теунов Хачимге, Боташланы Иссагъа, музыкант Абайланы Солтан-Бекге. Аны бла бирге белгили орус композитор С. Танеев бла Орусбийланы Исмайылгъа, аламат тепсеучю Эсембаев Махмутха да. Къырымшаухал улуну аламат скульптура чыгъармаларын Прибалтика республикалада, узакъ Сибирьде, Къазахстанда, Шимал Кавказны жерлеринде да кёрюрге боллукъду. Нарсана шахаргъа да бёлек скульптура ишлегенди. Карачаевск шахарны тюз да арасында, таулуланы къаплан кёллю уланын, Богъатырланы Харунну къабырында сын ташны да Хамзат состар ташдан уллу усталыкъ бла этгенди. Къырымшаухалланы Хамзат, РСФСР-ни эмда Къабарты-Малкъарны сыйлы художниги, республиканы Къырал саугъасыны лауреаты болгъанды. Ол бир бёлек жылны Къабарты-Малкъарны суратчыларына таматалыкъ этип тургъанды. Ол урушда жигитлиги, урунууда жетишимлери ючюн кёп орденле бла, майдалла бла саугъаланнган эди. Ол узакъ созулгъан къыйын ауруудан сора 1985 жылда октябрь айны экисинде Нальчикде ауушханды.

Хамзат кёп терсликлеге тюбегенди, тёзгенди, жашауунда адамлыкъны сыйын кётюргенди, инсан тенгликни, тюзлюкню, миллет шуёхлукъну юсюнден ол сагъышларын къадама къаяланы сыртларын къурч керкиле бла кертгенди, онгмаз бояула бла жазгъанды. Ол жашагъан ёмюрюнде кёлкъалды болса да, къара дерт тута билмегенди. Аманлыкъланы юсю бла атлап, огъурлу ишлеге кёкюрегин кёпюр этип ётгенди. Художник 40 жылдан артыкъны состар, мермер ташланы теше, букъу, къум, зыгъыр чайнап турса да, жашауну жарыкъ жанына таянып, ёмюрюн алай ашыргъанды.

Къоншу республикада ол уллу сый бла жашагъанды. Кеси сау заманда Къарачай-Черкесни таматаларындан тийишли багъа тапмаса да, кесини уллу адамлыгъы бла жюрегин туугъан жерине – Теберди шахаргъа - осуят этгенди. Ол Джамагъат ёзенде, атасы бла ата къарындашы Ислам-Бийни къабырларыны къатында асыралгъанды. Хамзатны сюйген тенглери: художникле, композиторла, жазыучула да кёп эдиле. Ала анга акъ мермерден уллу сын таш салгъандыла.

Къырымшаухалланы Хамзатны ишлери уа ёлюмсюздюле. Ала бир ёмюрню сыйрат кёпюрюнден ётгендиле. Аланы жашаулары энтта узакъ болуруна ишек жокъду. Аны ишлерине заманны желлери мухур салалмазла, заманны букъусу, тоту къонмаз. Фахмулу художникни аты, бийик къаягъа кертилген ёмюрлюк жазыуча, заманнга бой салмаз.