Малкъар сахнаны жарыкъ жулдузу

Бу кюнледе Къулийланы Къайсын атлы Малкъар къырал драма театрда къараучула М. Горькийни «Саудюгерчиле» («Мещане») деген драмасына кёре салыннган спектакльни кёргендиле. Аны бошдан сагъынмайбыз: 1980-чи жыллада  театрыбызда бу оюнну биринчи кере салгъанларында, пьесаны малкъар тилге Жантууланы Бекмырзаны жашы Исса  кёчюрген эди. Быйыл ол туугъанлы 100 жыл болады. 

Фахмусу эртте ачыкъланнган эди

Жантууланы Исса 1925 жылда Кёнделенде туугъанды. Кесине жетген жумушланы толтура, тири жаш болуп ёсгенди. Халкъыбызны бу уллу эли ол заманлада район ара болгъанды. Анда жашау къалай къайнагъаны эсгериуледе къалгъанды. Школчу сабийле, тепсеу, жыр къауумла къурап, бири бири бла эришгендиле, алай бла жамауатха эл клубда усталыкъларын терк-терк кёргюзтгендиле. 

Жаш устазла школда драма кружокла къурагъандыла. Ала кеслери къысха пьесачыкъла, сюжетле жазып, неда орус тилден кёчюрюп, алай салгъандыла оюнларын. Сахнада керекли затланы уа элден жыйгъандыла. Телевидение да болмагъан заманлада алагъа къараргъа эллиле сюйюп баргъанлары ишексизди. Бир-бирле, туурадан къарап, чам, масхара  оюнлада кеслерин танып, уялгъандыла, бирле уа къууаннгандыла, аладан жашау дерс алгъандыла. 

Ма аллай оюнлада, жыр айтыуда, тепсеуде да Исса алда болгъанды. Жашчыкъны жырларгъа, музыканы эшитирге, къайтарыргъа да фахмусу болгъаны ачыкъланнганды.

Театргъа сюймеклик хорлап

Кёнделенде жетижыллыкъ школну тауусханлай, Исса, устазлары таукел этип, музыка училищеге кирир умут бла Нальчикге келгенди. Мында театр къурала тургъанын эшитгенде уа, ары барып къалгъанды. Онтёрт жылында анда Акъайланы Къасым къурагъан колхоз-совхоз театрда алгъанды биринчи сахна дерслерин. Ала 1939 жылда декабрь айда бек биринчи К.Тренёвну пьесасына кёре салыннган «Любовь Яровая» (Отарланы Керим кёчюргенди) спектакльни кёргюзтгендиле. Жаш адам болуп тургъанлай, Исса анда матросладан бирин ойнагъанды. 

1941 жылда ол Геляланы Рамазанны «Къанлы къалын» деген биринчи профессионал миллет спектаклине да къатышханды: экиге айланнган къарындашы Жантууланы Азнор бла чыкъгъан эди сахнагъа.

Уллу Ата журт урушну заманында Исса А.Корнейчукну «Платон Кречет», К.Симоновну «Парень из нашего города», Г. Мдиванини «Батальон идёт на запад», Гергельни бла Литовскийни «Мени жашым», К. Гольдонини «Къонакъ юйню иеси» деген пьесаларына кёре салыннган спектакльледе ойнагъанды. Аланы малкъар актёрла орус тилде бардыргъандыла. Алай этмей да не амал – оюнланы госпитальлада жаралы солдатлагъа, Прохладный тийресинде битеу республиканы эллеринден, шахарларындан барып, анда жашап, танкланы тыярча индекле къазгъан адамлагъа кёргюзтгендиле. Спектакльле бла бирге назмула окъугъандыла, жырлагъан да этгендиле. 

Cюргюнде

Кёчгюнчюлюкде Жантууланы Бекмырзаны юйюрю Къыргъызстаннга тюшгенди. Ол заманда Иссаны эки къарындашы – Шамсудин бла Хусей – урушда эдиле. Къалгъанла уа  юч жетген жашлы юйюрню жунчутмазгъа кюрешгендиле. 
Не къыйынны да бир тынчы болады дейдиле халкъда. Аланы Узбекистанда 30-чу жыллада кулакладыла деп кёчюрюлген ахлулары жашагъандыла – Жантууланы Таукъанны аламат юйюрю. Аны жашы Рамазан болушуп, Исса Ташкентде педагогика техникумну физкультура бёлюмюне кирип, аны бошагъанды. Андан арысында, Ата журтха къайтхынчы, школда устаз болуп ишлегенди. Рамазан кеси да устаз эди. Кёп тёлюню, ол санда мени да окъутханды артда. 

Ата журтда

Таулула кёчгюнчюлюкден жыйышханлай, Иссаны Элбрусда школгъа директор этип ийгендиле. Ол анда тургъан жыл бош  тюйюл эди – бар тау эллеге да жангырыуну, алгъыннгы элпекликни къайтарыу кезиу. Таматалагъа парталадан башлап окъуу китаплагъа дери къайгъыларын кёрюрге тюшгенди. 

Экинчи жыл, малкъар театр жангыртылгъанда, Иссаны ары чакъыргъандыла. Ол сахнагъа сюйюп къайтханына не сёз. Боташланы Иссаны «Таулада танг жарыйды» деген пьесасына кёре оюн салыннганда, анда Жантууланы Иссагъа бир эллибиз белгили революционер Эскендерланы Ибрагимни сыфатын кёргюзтюр онг тюшгенди. 

Гольдонини «Къонакъ юйню иеси»  спектакльни сала туруп, таматала Иссагъа Фабрициону ролюн тийишли кёргендиле. Андан сора да, ол Н. В. Гогольну «Къатын алыу», Маммеланы Ибрагимни «Жаралы жугъутур», Боташланы Иссаны «Абрек», А. Токаевни «Киеулюкле», М. Зарудныйни «Тейри къылыч», Аппайланы Xасанны «Къара кюбюр»  спектакльлеринде ойнагъанды. 

 Жантууланы Исса драмалада, трагедиялада, комедиялада да бирча ойнагъанды. Анга уа аны ариу сыфаты, таза ниети да себеплик этгендиле. Ол интеллигент халын бир заманда тас этмегенди. 

Бери къайтханда, КъМКъУ-ну тарых-филология факультетини малкъар тил бла адабият бёлюмюн да бошагъанды. Сора 1970 жылда театрдан кетип, шахарда «Дружба», «Восток» кинотеатрлагъа директор болуп да тургъанды. 1985 жылда солуугъа чыкъгъандан сора уа, школда тарыхдан, малкъар тилден дерсле бергенди, сабий чыгъармачылыкъны кружогуна къысха оюнчукъла жазып, режиссёрлукъ этгенди. 

Къошумчулукъ

Режиссёр М. Тубаев биринчи 1962 жылда Жантууланы Иссаны «Анала бла балала» деген комедиясын, ызы бла 1965 жылда «Сын таш» деген трагедиясын салгъанды. «Сын ташны» жыйырма жыл озуп, къайтып салгъандыла бизни театрда. Ол  къараучуланы анга сюймекликлерини белгисиди. Бу жол аны режиссёру Черкесланы М. болгъанды.  Бу оюн бла малкъар труппа кеси заманында Къарачайны, Къумукъну да эллерине айланнганды. 

Иссаны «Осуят» трагедиясын да Черкес улу салгъанды. Аны «Юйню иеси», «Аубекир», «Айшат нек къоюлду?», «Жашауну ауазы», «Аууш» деген пьесаларын а Герпегежде халкъ театр салып тургъанды. 

«Кебинсиз къабырла» деген трагедиясы ючюн Жантууланы Исса Къабарты-Малкъарны Маданият министерствосуну саугъасына тийишли болгъанды. Ол иги кесек пьеса жазгъанды. Алай а аладан асламысы басмаланмай къалгъандыла. «Сын таш» деген аты бла энчи китабы уа  1991 жылда чыкъгъанды. Ары «Осуят», «Сын таш», «Сыйлы кюбюр», «Кебинсиз къабырла» киргендиле.

Кеси жазгъандан сора да, Исса кёчюрмечилик бла кюрешгенди. И. Франкону «Урланнган насып», М. Горькийни да башында айтылгъан «Мещане» деген эм башха пьесаланы малкъар тилге кёчюргенди. Геляланы Рамазанны «Къанлы къалын» пьесасыны тас болуп къалгъаны тынчайтмай, аны айтым-айтым жыйып, «Минги-Тау» журналда басмалагъанды. 

Актёр, драматург, устаз, аламат адам Жантууланы Исса дуниясын 2005 жылда алышханды.