Жашауу сабийлени окъутуу бла бирди

Педагогика илмуланы доктору, РСФСР-ни халкъны жарыкъландырыуну отличниги, КъМР-ни билим бериуюню сыйлы ишчиси, профессор Байчеккуланы Нина, Созайланы Харунну къызы, ёсюп келген тёлюню юйретиуге, окъутуугъа уллу къыйын салгъанды. Бюгюнлюкде да ол ишден кери тюйюлдю, аны бла бирге республиканы жамауат жашаууна да тири къатышады. Аны юсюнден газетибизде дайым да жазыла турады. Бюгюн а къолума къалам алдыргъан сылтау неди десегиз, алгъаракълада Нина Харуновна билим бериу бёлюмде ишлегенли 60 жыл толгъаны бла байламлы Нальчик шахарны администрациясы аны сыйлы саугъа бла белгилегенди. Нина Харуновна редакцияны къонагъыды.

– Сизни сабий заманыгъыз артыкъ аламат жыллагъа тюшмегенди, къаллай эди ол?

– Сабий заманым таулу жашланы бла къызланы къадарларындан артыкъ башха болмагъанды. Кёчгюнчюлюкню къыйынлыгъын юйюрюбюз сынар ючюн къалмагъанды. Бери къайтханыбыздан сора уа анабыз ауушады, атабыз бизге аналыкъ, аталыкъ да этгенди. Жангыз эр кишиге онбир сабийни ёсдюрген алай тынч тюйюл эди. Алай атабыз, жаннетде жатсын, бизни бир затдан апчытмагъанды, кем этмегенди.

Башланнган школгъа мында баргъанма. Устазла бла насыбым тутхан эди. Биринчи устазым а Геляхланы Асланбекни жашы Исхакъ болгъанды - Уллу Ата журт урушну ветераны. Артда ол школгъа директорлукъ да этгенди. Аны школгъа аскер кийимле кийип келиучюсю эсимде къалгъанды. Сора жыр дерсде уа ариу ауазы бла уруш жылланы жырларын жырлар эди. Бирде жиляп да къалыучу эди, бизни да жилятып. 

Абадан класслада уа орус устазла окъутхандыла. Акъ-Суугъа автобус жюрюмегенди, ала уа Долинскге дери жетип, андан элге жаяу келгендиле. Анга да къарамай, ала бизни бла иги да кеч болгъунчу дери тургъандыла. Бизни кёп затха юйретгендиле. Клубда бизни бла сахна оюнла да сала эдиле. Педагогика ишимде да аланы сынауларына таяннганма. 

Директорубуз Григорий Петровични окъуучулагъа школну къабакъ эшиклерини аллында бир уллу къобузну да согъуп тюбегенин къалай унутхун?! 

Артда университетге киргенимде: «Къызчыкъ, сени ким окъутханды?» – деп соргъандыла. Ма аллай устазларым болгъандыла, ала эсимден бир заманда да кетерик тюйюлдюле.

– Алай эсе, устазлыкъны сайлагъаныгъыз сейир тюйюлдю.

– Хау, тарыхдан устазым Елизавета Андреевна бютюн бек себеплик этгенди. Ол манга алай ариу кёрюне эди! Бизни юйюне кёп кере чакъырып сыйлагъанды. Артыкъда къызчыкъла кеслерин къалай жюрютюрге кереклисин юйрете эди. Ма аны айтханы бла кирген эдим КъМКъУ-ну тарых бёлюмюне.

Ол заманда бизни Москвадан, Ленинграддан  преподавательле окъутхандыла. Мен муратыма жетген эсем, ол ишде уллу сынаулары, сабийлеге сюймекликлери болгъан, школда ишлеген оруслу устазланы, ызы бла уа университетде преподавательлени хайырындан болгъанды деп, таукел айтыргъа боллукъма. 

– Педагогика училищеге ишлерге келген заманыгъыз эсигиздемиди?

– 1990 жылда салыннган эдим ол окъуу юйню башчысына. Ол къыйын заман эди. Аны сылтауу Россейде билим бериуде тюрлениуле бла байламлы эди. Манга дери да окъуу юйге аламат адамла башчылыкъ этгендиле. Аланы хайырындан педагогика училищени аты иги бла айтылып тургъанды. Андан Совет Союзну кёп Жигитлери чыкъгъандыла. Аны бла байламлы бир шартны юсюнден билдирирге сюеме: жыйылыуларыбыздан бирине аскерчини чакъырабыз. Ол, сёлешгенлеге тынгылай, училищени отоуларына къарай кетеди да: «Аскер академиядан да чыкъмагъанды быллай бир жигит», – дейди. 

Училищебизде окъуп чыкъгъанланы араларында генералла, культураны, искусствону да усталары бардыла. Байсолтанланы Алимни, Кубати Кардановну, Аслангери Массаевни, Хасан Ивановну, Иссай Иллазаровну, Уммайланы Мухажирни айтсакъ да, тамам сунама. Ма аллай окъуу юйге башчылыкъ этиу а бир заманда да тынч болмагъанды: ол даражаны тутаргъа керекди.

– Педагогика сынауугъуз бек уллуду, сизни оюмугъузгъа кёре, устазны баш ышаны къаллай болургъа керекди?

– Ол адамланы эмда бютюнда бег а сабийлени сюйюудю. Тёзюмлюк да бек керекди. Устазны иши кёп тюрлю сабийле бла байламлыды. Аланы хар бирини жюрегине да жол таба билсе, иши жетишимли боллукъду. Мени окъуучуларым бусагъатда манга тюбеселе, мен танымасам, кеслерин танытадыла. Ол бек хычыуун кёрюнеди. 

– Кёпле жаш тёлю алгъынча тюйюлдю дейдиле, сизни оюмугъуз а къалайды?

– Жаланда бир юлгю келтирейим: бюгюнлюкде жашларыбыз, энчи аскер операциягъа къатыша, Ата журтубузну къоруулайдыла. Аны себепли айтырыгъым, жаш адамларыбыз жигитдиле, окъуй да, ишлей да биледиле. Къыралны намысын, сыйын да чыгъаргъан аладыла. 

– Бирле устазны иши юйюр болумда кесини ызын къояды дейдиле, сизге уа юйюр къаллай магъананы тутады?

– Анабыз болмагъанлыкъгъа, юйюрюбюз насыплы эди деп, таукел айтыргъа боллукъма. Бизни тюрлю-тюрлю музыка инструментлерибиз болгъандыла. Барыбыз да аланы согъа билгенбиз. Школгъа агъачны ичи бла баргъанбыз, китапланы жау чыракъла жандырып окъугъанбыз, болсада ниетибиз таза, кёлюбюз жарыкъ болгъанды. Къолундан келе эсе, адам игилик этерге керекди деген ниет бизни барыбызда да сакъланнганды.

Юйюрюм манга бек магъаналы, ансыз бир зат да болур амалы болмагъанча аллай таянчакъды. Хар адамгъа да алай сунама. Бу дунияда кёп да, тири да жашар ючюн, жашау нёгеринг, сени кёллендирген да сабийлеринг болургъа керекдиле. Манга уа дагъыда мен окъутхан, юйретген адамла кёл этдиргенлей турадыла. Аны ючюн айтылады исламда: устаз, сормай, жаннетге барлыкъды деп. Къуранны 90-чы сурасы юйретиучюню ишине багъа бичиуге жораланыпды. 

– Бюгюнлюкде билим бериуню жангыча къурар мурат бла кёп тюрлениуле этиледиле. Алай биз совет система бла окъугъаныбыз себепли аны да игиге санайбыз. Мени сартын, бюгюнлюкде да аны бек иги амалларын хайырланыргъа керекди деп, алай сунама.

– Мени оюмум да алайды, болсада билим бериуде тюрлениуле керек эдиле. Алай окъуучуланы, ата-аналаны халлары да тюрленнгендиле. Иги жанына деп айталлыкъ тюйюлме. Мени сабийим алтын журунду, сиз иги окъуталмайсыз деп, устазны аллында сюелиуню мен дурус кёрмейме. Жарсыугъа, бюгюнлюкде аллайла асламдыла. 

– Сиз китапланы кёп окъугъаныгъызны билеме, сюйген чыгъармагъыз къаллайды?

– Ала кёпдюле, болсада Антон Чеховну «Дама с собачкой» чыгъармасын барысындан да бек жаратама. 

– Сиз кесигизни таныгъанлы ишлейсиз, аш-суу этерге уа сюемисиз?

– Хычинлени бек сюеме. Кюннге юч-тёрт кере да этип салыргъа хазырма. Юйде да сюедиле. Сабийлени аталары эртте дуниясын алышханды да, жашла мени болушлукъчуларым эдиле. Ишде кечирек къалсам, телефон бла сёлешип: «Аш этип, сени сакълап турабыз», – дер эдиле.