Къызгеннге алгъын жашау къайтырмы?

Тау ауузланы къайсы бирине барсанг да, оюлуп, чачылып, тюп болуп тургъан эллерибизден къалгъан таш хуруланы  бла юйлени оюлгъан  къабыргъаларын кёребиз.

Ариу гюлле чакъгъан, жемиш терекле ёсген биченликлерин  бла бахчаларын, жаланаякъ жашчыкъла букъусун кётюрюп чабыучу орамланы энди шинжили юлкюле бла мурсала бийлегендиле. Акъсакъал къартла, олтуруп,  лахор этиучю ныгъышлада уа шайтан желле сызгъырып айланадыла.

Бир заманлада ай суратлы ариу къызланы  кюлген тауушлары  чыкъгъан, пелиуан жашла къол таш атып, тутушуп эришген эллерибизге не болуп къалды? Уллу боран, келип, адамын, малын да кёзкёрмезгеми алыпмы кетди огъесе къыямаладан бир тюрлюсюмю айланнган болур бу тийреледе? Жашау а къайтырмы энди бу жанларына?

Къызген аллай эллерибизден бириди. Ол,  Огъары Басхандан 4-5 километр ёргерек барып, Басхан черегини сол жанында ариу кюнлюм бетинде орналып эди. Ариу къызыл къаяланы аллында. Башха эллерибиздеча, мында да адамла мал  тутхандыла, бахча ишлегендиле, жумдурукъла кибик къызыл картофла ёсдюргендиле. Гумулары къакъ этден, бишлакъдан, мирзеуден, эриген сары жаудан, урулары уа къызыл картофдан толуп эдиле.

Эр кишиле ара мюлкде ишлегендиле, тиширыула сабийле  ёсдюргендиле, юй жумушлагъа къарагъандыла.  Айдан-жылдан къолайлары ёсе баргъанды. Жаш тёлю да элде школну тауусуп, шахарлагъа барып, билимлерин ёсдюргендиле, усталыкъла алгъандыла.

Алай башланады Уллу Ата журт уруш Къызгенде да, башха тау эллерибиздеча, къолунда сауут туталгъан, туугъан жерин жаудан къоруулай, къазауатха кетген эдиле. Кёплери къызыу сермешледе жигитлеча ёлгендиле. Жууукълары, ахлулары аланы жиляуларын этедиле.  Болсада бу элли адамланы жарсыулары аны бла тауусулмайдыла. Къадар алагъа жангы уллу къыйынлыкъ хазырлай эди.

1944 жылны  март айыны биринчи кюнлеринде Байдаланы Ибрагим, аны жашы Даниял колхоз малла бла Хаюкъа жайлыкъда эдиле.  Ибрагимни тамата къызы Сакинат ол кюн, сабий табып,  район больницада эди. Биргесине – анасы Уркъуят. Юйлеринде уа - акъылбалыкъ болмагъан эки къызчыкълары. Ол эки сабий не зат эталлыкъ эдиле: къойла, тууарла да бардыла, картофдан толу урулары. 

Больницада уа халкъ кёчюрюледи деген хапар ингир ала жайылды. Ауругъанла, саула да юйлерине кетдиле. Уркъуят, къызы да, къагъанакъ сабийни алып,  узакъ жолну жаяу къыдырып, юйлерине кече ортасына жетдиле.

Танг аласында уа уллу машинала бла аскерчиле жетдиле. «Хайдагъыз, терк болугъуз, минигиз машиналагъа», – деп, ашыкъдырып тебиредиле. Солдатладан бири, быланы абызырап абери алалмай тургъанларын кёрюп, эки машок картоф алдырады.

Юйде тикген къол машина бар эди да,  аны да машинагъа жюклетеди. 

Была да машинагъа минип, ол да тебирей тургъанлай, Ибрагим бла Даниял къошдан келип къалдыла. Аланы уа юйге кирип, кийимлерин окъуна алышындырыргъа къоймадыла.

Ибрагим дин ахлусу адам эди. Кёнделенде медиресе ачылгъанда, аны биринчи къауумунда окъугъан эди. Аны тауусуп, Дагъыстанда окъуй тургъанлай революция башланнган эди да, ол окъууун тауусалмай къалгъан эди. 

Аны юй ичинде  чемоданда Къуранлары бар эдиле, ол аланы алып чыкъды. Солдатладан бири аны сыйырып, ичиндегин орамгъа тёкдю. «Терк машинагъа мин», – деп,  ушкогун аны юсюне бурду. Ибрагим а: «Ёлтюрсенг, ёлтюр», – деп, энишге ийилип, Къуранладан бирин алып, аны къоюнуна къысып, машинагъа андан сора минди.

Бир-бир юйюрле уа арталлыда бир жукъ алалмай къалдыла. Машинала элни бир жеринде тохтап, солдатла эл къыйырларында жашагъан адамланы алайгъа келтиредиле. Кенгде жашагъанла уа аркъаларына кётюрюп къаллай бир жюк келтираллыкъ эдиле. Ма алай бла жылла  бла жыйгъан ырысхыларындан къызгенчиле чёп да алалмай къурулай къалдыла.

Бир адам да билмей эди аланы къайры эмда къаллай бирге дери баргъанларын. Кёп къызгенчи Орта Азия бла Къазахстанда къалдыла, ол жерлени топуракъларына къошулуп. Ол санда Байдаланы Ибрагим, юйдегиси  Уркъут, жашы Даниял эм кёп башхала.

Андан бери кёп жылла  оздула. Басхан череги тау бийикликлеринден кёп суу ташыды узакъ ёзенлеге. Кёп жылланы Къызген эли да чачылгъанлай турду. Кюйсюзлюкню эсгермесича. Кезиуден-кезиуге желле, боранла улуй, иесиз къалгъан орамларында.

Арт  кезиуде Къызгенде юйле ишленип тебирегендиле. Ким биледи, алгъыннгы жашау къайтырмы бери.