«Назму тизгинле акъылыма кеслери келедиле»

Гергъокъланы Мырзабекни жашы Марат Акъ-Сууда жашайды. КъМКъУ-ну малкъар тилден бла адабиятдан, орус тилден бла адабиятдан бёлюмюн бошагъанды, алай урунуу жолун школда  угъай, узакъ тыш къыралда – Аргентинада – башлагъанды. 2014 жылда уа Маратны башламчылыгъы бла Холамда кёчгюнчюлюкге дери ол элде жашагъанланы хурметлерине мермер  таш салыннганды. Ол тарых  магъанасы болгъан эсгертмеге саналады.

Маратны юсюнден газетге жазарымы уа аны бир эллиси, белгили къурулушчу  Созайланы Алий тилегенди. Кёп мычымай, аны бла тюбешип, ушакъ этеме. 

– Марат, башха хунерлеринге назмула жазгъанынг да къошулгъанын билеме…

– Атамы анасы Биттирланы Мариям ауур акъыллы, таза ниетли адам болгъанды. Кеси да окъуулу эди. Кязим хажини кёп назмусун кёлден билгенди. Жомакъланы уа сагъатла бла айтыучу эди. Тийре сабийле, мен да, тёгерегине жыйылып, кёп кюнлени тынгылагъанбыз анга. Дагъыда ол бизге Уллу Ата журт урушда къалгъан баш иеси Къаншауну, Холамда алгъын жашауну, Кязимни  юсюнден да  сейир хапарла айтханды.  

Ала  мени эсимде къалгъандыла. Эки жыл мындан алгъа уа аланы, башха болумланы да эсге тюшюрюп, назмула жазып башлайма. Кертиди, биринчи заманлада бирле окъурларын артыкъ бек сюймегенме. Алай тенглеримден, ахлуларымдан да жашыралмадым.

– Жаратдыламыдыла  да назмуларынгы?

– Сюйюп тынгылайдыла, бирде къууанадыла, бирде жиляйдыла. Бютюнда Уллу Ата журт урушда къалгъан аппамы, кёчгюнчюлюкню юсюнден  окъусала. 

Дагъыда атамы, анамы, Холамны, анда жашауну, аладан сора да, кёп башха затланы юслеринден да жазгъанма. Къарачайгъа бла Малкъаргъа жораланнган назмуларым да бардыла. Тауларыбызны деменгилиликлерин да суратлайма.

– Не зат илхамдырады сени?

– Бек биринчи – ыннамы хапарлары, артда уа - жашау кеси. Эрттенликде  къобуп, терезеден къарасанг, анда уа – ариу  агъач, аны арт жанындан  а кюн таякъла, бир бирлери бла ойнай, ашыгъып  чыгъа, элни, юйюнгю жарытып. Ол такъыйкъада акъылынгда жаз башыны, насыпны юсюнден тизгинле тууа башлайдыла. Бир затха къайгъы эте эсенг, кёлюнг бузулуп эсе, ол заманда  мудах назму тизгинле келедиле акъылынга.    

– Кесинг бек жаратхан сюйген назмуларынг а бармыдыла? 

– Ала атама, анама, элиме жораланнганладыла. Мен аланы анстан жазып къоймайма. Сёз ючюн, Холамны юсюнден жазардан алгъа алимлени кёп тарых чыгъармаларын окъугъанма, сейир шартла  да билгенме. 

Бусагъатда жаш адамла, социал сетьлеге батханлай, тёгерекге-башха хазна эс бурмайдыла. Тёгерегибизде эс бурурча аламат затла уа бардыла, жаланда юйден чыгъып, къараргъа керекди. Агъач къатында жашагъаным себепли аны  бек сюеме. Анда шошлукъ, бир-бирледе уа чыпчыкъланы  жырлагъанлары, тереклени ариулукълары бек солутадыла, сагъыш этерге болушадыла. Кёп сорууларынга жууап да табаса. Ол санда бу жашауда санга не зат багъалы болгъаныны юсюнден да  сагъыш этдиредиле. Сёзсюз, ала юйюрюнгдюле, сабийлерингдиле, жууукъларынг, тенглеринг, танышларынгдыла.    

– Сен оюм этгенден, эм башы неди: назмуну  формасымы, магъанасымы?

– Магъанасы деп таукел айтыргъа боллукъма. Сёзлени бош бир бири ызындан тизип барыуну дурус кёрмейме. Университетде окъугъанымда, аны юсюнден преподавательлерибиз, алимле бек кёп айтыучу эдиле. Аланы сёзлери эсимде къалгъандыла. 

Кёп поэтлени назмуларын окъугъанма, алай алагъа ушаргъа итинмегенме, кесими хатым, ызым бардыла деп таукел айтыргъа боллукъма. 

– Назмуларынгдан жыйымдыкъ чыгъарыр акъылынг а бармыды?

– Эки жюзден артыкъ назмум, поэмаларым да бардыла. Шёндюге дери китап  чыгъарыр умутум болмагъанды, алай шуёхларым, танышларым а  таукеллендиредиле. «Эльбрусоид» жаш тёлю жамауат биригиу да болушлукъ этерге айтады. Энди кесимден къалып турады. Болсада жууукъ заманда, назмуларымы барысын да жыйышдырып, китап чыгъарырма деп турама.

– Аргентинада болгъанынг а санга не бергенди?

– Аргентинада, Тюркде, Сахалинде да болуп, кёп адамла бла да танышханма, иги кесек шуёх да тапханма. Ала бла байламлыкъ жюрютюп келеме. Ала, сёзсюз, жашауумда энчи ыз къойгъандыла.  Мында да шуёхларым, танышларым кёпдюле. Бусагъатда тамамлагъан ишими бек жаратама. «Ралли спорт» фирмада Нальчикни жолларында жюрюген маршрут таксилени техника амалларына къарайма. Мени хатамдан жолгъа бузугъу болгъан машина чыгъаргъа керек тюйюлдю.  Аны не ючюн сагъынама, назму жазгъаным бла кесими булжутмайма. Ишлеген этеме, кесиме махтау, ырысхы да излемейме, назму тизгинле акъылыма келедиле да, жазама.

АРИУ СЁЗ

Ариу сёздю дунияны сакъларыкъ,
Адамлагъа сюймекликни жаярыкъ.
Жюрегинге насып, къууанч келтирлик,
От жагъангда берекет, жылыу берлик.

Аны блады жашауну магъанасы,
Бек уллуду жер башында багъасы.
Халаллыкъны, адамлыкъны кёргюзтген,
Ариу сёздю адамны ариу этген.

Эм ариу сёз дунияда- Аллахды,
Ол жиберген бизге сыйлы Къуранды.
Ата, ана, журтум деген сёзледиле,
Динин, тилин, халкъын кёрген кёзледиле.

Аны бла уллу уруш да тохтарла,
Аманлыкъла, терс ишле да къорарла.
Аман аууз ачыуундан къабылыр,
Тынч турмаса, ариу сёз бла жабылыр.

Алгъышлада айтылырла ала,
Бардырырла той-къурманлыкъ байрамла.
Жазылырла китапланы бетлеринде,
Къалырла адамланы ичлеринде.

Ариу сёздю жюрегинги жапсаргъан,
Дуниягъа кёзлеринги ачдыргъан,
Жашауунга тынч, ырахатлыкъ кийирген,
Къыйын кюнде кёлюнгю ёрге кётюрген.

Сёз айтылса, ол къалады эсингде,
Унутмайын тутаса аны кесингде.
Ыразы болуп, ариу сёзге къууанаса,
Аман сёзге ичинг бла къыйналаса.

Къыйын тюйюлдю ариу сёзню айтыргъа,
Тёгерекге сюймеклик бла къараргъа,
Тазалыкъны эм тюзлюкню жюрютюрге,
Ачыкъ бет бла адамлагъа тюберге.

Ариу  сёздю бизни насыплы этерик,
Кючю аны жюреклеге жетерик,
Дуниябызны къууанчла бла жашнатырыкъ,
Сюйгенле бла ариулукъда жашатырыкъ.

Ариу сёзню биз тутайыкъ хар заман,
Аны айтырча биз алайыкъ къаты ийман.
Кюнюбюзню биз башлайыкъ аны бла,
Илхам келип эрттенликни тангы бла.