«Нени да башы – бир бирге намыс эте билиу»

Бир жарым ёмюр чакълы заман мындан алгъа ата-ананы бла сабийни, эр бла къатынны, эгеч-къарындашны араларында болгъан жылыулукъ бюгюнден эсе башхаракъ эди, деп келеди кёлюме. Аны алайлыгъына уа абадан тёлюню келечилери бла ушакъ бардыргъандан сора бютюн бек тюшюнесе. Жарсыугъа, шёндю ол жылыу бла байламлыкъ, къалай эсе да, алгъынча сезилмейдиле. Бир бирге эрттеден келген адетлерибиз бла тийишлиликде сый бериу аз тюбейди. Ол, мени оюмума кёре, эссизлик бла байламлы шартды. Юйюрледе бу затлагъа магъана бермейдиле, сабийлеге гитчеликден ангылатмайдыла. Аны бла бирге уа битеу бу башда айтылгъан затла учузлана барадыла.  

Алгъаракълада миллетибиз ёхтемленнген, уллу юйюрде туугъан эм кеси да 8 сабий ёсдюрген таулу ана Чыгырланы Магометни къызы Ахматланы Шамкъыз бла ушакъ бардыргъан эдим. Ол ушакъны бир кесегин биз Социалист Урунууну Жигитини туугъан кюнюне жоралап басмалагъан эдик. Алай Шамкъыз Магометовнаны шёндюгю жашаугъа кёз къарамыны юсюнден оюмлары, юй бийчелеге насийхат сёзлери ол интервьюгъа сыйынмай къалгъан эдиле. Аны себепли миллетибизни сынамлы эм юлгюлю да адамыны оюмлары бла сизни бюгюн шагъырей этерге сюеме.

Юйюр

«Сейир да этерсе, алай не бир эгечим, не бир къарындашым бир бирибизге ёмюрде терс окъуна къарамагъанбыз. Жокъ эди аллай тёре. Эгечиме бир жол ушагъыбызны кезиуюнде: «Сейирсе сен...» - деген эдим. Ийнанырыкъ тюйюлсе, ол эки сёз аны жюрегин къыйнагъандыла. Сора бир къауум заманны ичинде: «Нечик айтхан эдинг сен манга ол жол», - деп, унуталмай тургъан эди. Шёндю уа, къарайма да, эгеч бла, къарындаш къарындаш бла, жер, юй ючюн да сюдлеге барыргъа да уялмайдыла. Билмейме, заманмы тюрлендиреди адам улун огъесе кеслерими жут болуп къалгъандыла, ангылаялмайма. Жылыу жокъду, алгъынча. Сёз ючюн, сюргюнде бизни юйюр 16 адамдан къурала эди. Атам эгечинден туугъан къызчыкъны излеп, Павлодарда табып, алып келген эди. Дагъыда бир къарындашыны юйдегисин бла къызын да. Алай бла анам анча адамгъа аш-суу хазырлагъанды. Бир бирлерине онг тапдырыргъа кюрешгендиле алгъын. 

Сабийле бир кесек ёсгенибизден сора уа малгъа, юйге къараргъа да тынч-тынч юйрене башлайбыз. Къазахстанда къарындашларым бла бирге фермада ишлеп тебирейбиз. Мени ийнек сауаргъа уста болгъаным кёплени сейирсиндиреди. Жетинчи классда окъугъан сабий къызчыкъ юйде, анасын солутур мурат бла, бу ишге да юйреннгенин кёпле билмей эдиле. Къарындашларым да, мен да иги ишлеп, юйюрюбюзню не бла да жалчытып башлайбыз. Анам Къани бир ызгъа 15 ётмек бишириучю эди орус печьде бизге. Кеси да уллу юйюрде ёсген эди. Аны кесини атасы Гуртуланы Чаммай бек айтылгъан адам болгъанды Холам ауузунда. Къазакъла элге киргенде, алагъа къажау тургъан къауумгъа башчылыкъ этгенди. Жарсыугъа, аны эм дагъыда 11 эр кишини ала жойгъан эдиле. Ыннам а 5 ууакъ сабий бла кеси къалгъанды. 

Атамы юсюнден айтханда, аны анасы бла Кязим хажи экиге айланнгандыла. Анамы эсгериулерине кёре, къайын анасы, мени ыннам, Кязимге гюрбежиге азыкъны, келинлерине ышанмай, кеси жетдирип къайтыучу эди. Ма алай татлы жашагъандыла адамларыбыз алгъын. 

Анама къайта, ол 10 сабий ёсдюргенин айтыргъа сюеме. Кёп сабийли анагъача, миллетибизде биринчи Жулдуз да анга берилген эди. 

Тышында

Атам Магомет юйге 1941 жылны январь айында къайтхан эди. Аякълары жаралы болгъан аскерчини бир кесек багъып, юйюне ашырып къойгъан эдиле. Алай бла Къыргъызгъа юйюрюбюз ондан артыкъ адам болуп кёчген эди. Тюп районнга тюшебиз. Ал заманда миллетибизни иги кесеги ёлген эди деучю эди анам. Ауушханланы ол бла бир къарт киши асырагъандыла. Сора тиф жайылгъанда да, адамлагъа болушуп тургъанды эм ахырында уа кеси да ауруйду. Къоншуда жашагъан оруслула аны асыры сюйгенден, врачланы алып келип, аягъы юсюне салгъынчы къоймайдыла. 

Къыйыныракъ болса да, бир къауум кезиуден аякъ тиреп башлайдыла таулула. Иш бла бизни миллетге жетген болмагъанды. Сёз ючюн, бизни юйюрден 8 сабий жюрюй эдик фермагъа. 50-чи жылланы аллында уа къолайлы жашап башлайбыз. Жауну, будайны, балны къайры салыргъа окъуна билмей эдик юйде. 

Алай кёп къайдан десенг а, нормадан кёп сауа эдик. Ол жыллада окъуна Къыргъызда фермалада къол бла угъай, машинкала сауа эдиле. Сора ийнекни тазалыгъына эс бёлюп, хар бирибизни къатыбызгъа келип, къарагъан малларыбызны халлерине кёре, школдача, белги сала эдиле. Иш хакъ да ол белгиле бла тийишлиликде берилгенди. 

Алгъа бузоучу этип алгъан эдиле, артда уа ийнек сауучугъа ётдюредиле да, бек иги кёрюмдюле бла ол кезиуде аты айтылгъан Ёлмезланы Марьямны хорлайма. Сора мени Москвагъа 6-чы жаш тёлю фестивальгъа Преживальское элни таматасыны жашы бла бирге жибередиле. Ол кезиуде бизни миллетден хазна адамны ары-бери да иймей эдиле. Сора андан къайтханымда уа, «Сыйлылыкъны белгисини» орденин да бередиле. «Къызыл Къыргъыз» деген газетде хар заманда Чыгырланы юйюрлери деп жазыучу эдиле. Анабыз къолдан бек уста эди. Ол тепсеген къауумгъа чепкенле тикгенди, жюнню хайырланнганды, кийиз чарыкъланы тюкендегиледен уста этип болгъанды. Тигиуюн а айтып да бошаялмам. Экиге айланнган къарындашы Асанланы Хажи-

Мурат кеси заманында «Зингер» машинка алып берген эди. Ол бизге кёчгюнчюлюкде бек болушханды. 

Къайтыу

Айтханымча, эгеч-къарындаш оноулан бола эдик. Бюгюнлюкде бир эгечим бла мен къалгъанма. Къыргъызда жашагъан къарындашым Азрет ауушханлы эки жыл болады. Къарындашларымдан бири Къалмукъ билек кючю бла аты айтылгъан жаш эди.

Орта Азияда бир эришиуде да аны хорлаялгъан болмагъанды. Тогъайгъа тагъылгъан союлгъан къойну бир бармагъында кётюрген жаш эди. Бери къайтханыбыздан сора сокъур чегиден ёлген эди: «Мен докторгъа къарыным ауруйду деп, къалай барлыкъма уялмай», - деп. 
Кёчгюнчюлюкден къайтханыбызда Холамгъа жибермегенлеринде Акъ-Сууда тохтайды юйюрюбюз. Колхозгъа тамата этип, анамы къарындашы Гуртуланы Наурузну саладыла. Биз да анда ишлеп тебирейбиз. 

Баш ием Ахматланы Науруз да «молоднякда» ишлей эди. Аны бла алай танышхан эдик. Атасы, аппасы да, властьла атларын кулакга чыгъарып, тутмакъда жойгъанладан эдиле. Аны себепли сюймей эди къыралдан бир шай тенгли бир зат алыргъа да.

Манга Мальбахов эки фатар береме дегенде, алыргъа къоймагъан эди. Ол юч отоулу квартир кёп заманны тургъан эди бошунлай. Сора бери бизге тамата этип Елисеевни жиберген эдиле. Артда ма ол орналгъан эди анда. 

Кёп тургъан эдим, барыргъа ыразылыгъымы бермей, нек дегенде эрге чыгъаргъа артыкъ сейирим жокъ эди. Сора жууукъларыбызны юслери бла муратына жетеди. Жашагъан заманыбызда бек иги жашагъанбыз. Бир бирибизни жюрегин къыйнамагъанбыз бир сёз бла. Ол Нальчик совхозну фермаларына таматалыкъ этип, кёп жылланы ишлегенди. Аны жетишимлери да бек уллу эдиле. Аныча, кюн сайын хар жаш ийнекден сют алгъан адам къыралда жокъ эди. Алай кулакладан болгъаны себепли «Герой» деген атны уа бермей къойгъандыла. Бек кёп саугъасы барды, санап да чыгъаллыкъ тюйюлме. Алай...

Саулугъум осал болуп, юйде тохтагъанымда, эшиуле бла кёп жюрюгенме. Бир жол, серебрянкадан жаулукъла элтип, Москвагъа Минаевский базаргъа эгечим бла барабыз. Сора элтген затларыбызны сата тургъанлай, бир тиширыу кёзюн алмай къарагъанын эслейме да, не сюйгенин сорама. Ол а манга быллай уллу жаулукъ эм бу халыдан жыйрыкъ эшаллыкъ эсегиз, заказ этерге сюеме, дейди. Сора айтама, эшаллыкъма, алай ёлчемлеригизни алыргъа керек боллукъду, деп. Ол а машина жиберирме дейди да, сёзюне табылады. Артда ол Москваны таматасы Виктор Гришинни къызы болгъаны ачыкъланады. Юйлерине барабыз, тауукъ шорпа бла да сыйлайды. Фатарын да кёргюзтеди. Битеу мебели акъ тюрсюнде. Мени уа тапчанларына кёзюм къарайды да, табып алыргъа болушургъа да айтады. Заказымы уа бир ыйыкъгъа тамам этип, ара шахаргъа учама. Аэропортха аллыма биягъы машина жибереди. Мен тургъанлай жыйрыкъны киеди да, Л. Брежневге Л.Зикина эм дагъыда башхала болгъан приёмгъа кетеди. Къайтып келеди да, андагъы битеу тиширыула жангы жыйрыкъны, жаулукъну да ол Америкадан алып келген суннганларын айтады. Сора, къууанып, атасына сёлешип, былай айтады: «Атам, ол тиширыу заказымы келтиргенди.

Брежнев окъуна жыйрыгъымы жаратханын жашырмай эди», - дейди. Виктор Гришин а биле эди мени Социалист Урунууну Жигити да, КъМАССР-ни Баш советини депутаты да, кёп сабийли ана да болгъанымы. Сора айтады Москваны къалайында сюе эсе да, юч отоулу фатар сайласын, саугъа этерге сюеме мен анга, кёп сабийли анагъача, деп. Къууанч тыпырлы болуп, олсагъат баш иеме сёлешеме. Ол а саугъаны алыргъа къоймайды. Сабийлерими Москва тюбюне жиберлик тюйюлме, деп тохтайды. Аны айтханым, хар нени да кеси къол къыйыныбыз бла болдургъанбыз бу жашауда. Сегиз сабийни аягъы юсюне салып, билим алдырыргъа кюрешгенбиз. Кеси да иш юсюнде тургъанынлай ауушханды баш ием».