Эрттегили элге жангы жашауну желин юфгюре

Мындан юч-тёрт ай алгъа акъылман Мечиланы Кязимни туугъан эли Шыкъыда кёчгюнчюлюкге дери жашагъанланы туудукълары, ата-бабаларыны хурметлерине, уллу таш келтирип салгъандыла. Аны юсюнде мермер къангада уа алгъын ол тийреледе жашагъанланы атларын жазгъандыла, тукъум тамгъаларын да салгъандыла. Озгъан ыйых кюн а эсгертме ташны ачаргъа къауум адам Шыкъыгъа баргъандыла. Аланы араларында отставкадагъы генерал Аттоланы Борис, Бызынгы элни администрациясыны башчысы Чочайланы Зуфар, Кязим хажини юйю-музейини директору Чочайланы Исмайыл, спортну сыйлы устасы Шауаланы Ханафий, поэтле Додуланы Аскер, Табакъсойланы Мухтар, Бегийланы Абдуллах, Кязим хажини туудугъу Мечиланы Таука, башхала да болгъандыла.

-1921 жылда 21 сентябрьде этилген жазыугъа кёре, Шыкъыда 130 юй болгъанды, алада 466 эр киши, 516 да тиширыу болгъанды - битеу да 982 адам жашагъанды,- деп билдиргенди Къулийланы Къайсын атлы Малкъар драма театрны актёру, КъМР-ни сыйлы артисти Шауаланы Орусбий, эсгертме ташны ачылыуунда сёлеше.

Ызы бла ол бу эсгертмени салыуну ниети къалай бла чыкъгъанын, анга кимле къошумчулукъ этгенлерин да билдиргенди. 

Алим Аналаны Махти уа Шыкъыны тарыхыны, топонимикасыны юсюнден айтханды, архив шартланы да юлгюге келтиргенди.  

Эсгертме ташны къатында жыйылгъанладан дагъыда кёпле сёлешгендиле, быллай огъурлу иш этгенлеге махтау берип.

«Кязим хажини элин кёпле жокълагъанлары себепли быллай зат бек керек болуп тура эди, - деп, Додуланы Аскер Шыкъыны жашаууну бир кезиуюн эсге салгъанды. - Бу элде жашагъанла, белгилисича, бек уллу табийгъат къыйынлыкъ сынагъан эдиле.

Ырхы, къутуруп келип, кёп адамланы, малланы да элтгенди, юйлени бузгъанды. Андан сора Кязим хажиден ол жерден кетиуню башчысы бол деп тилегендиле да, ол юйюрю бла Кичибалыкъгъа кёчгенди. Иги кесекге дери бир къауумла жерлеринден тепмей да тургъандыла. Аланы араларында атабызны тамата къарындашы да болгъанды. 

Къалгъанла уа Кязим хажини ызындан Кичибалыкъгъа кетгендиле. Анда юй-журт салгъандыла, жангы жашауну башлагъандыла. Аланы араларында Додуланы Таукес да болгъанды. Ол аскерге кетип, андан къайтмагъанды, жарсыугъа. 
Быллай ишле бирикдириуге себеплик этедиле. Биригиулюк бизни жол нёгерибиз болсун, бир бирден айырылыу кюннге Уллу Аллах бизни жетдирмесин»,-дегенди Додуланы Аскер.

Генерал Аттоланы Борис да тамата тёлюге бу ишге къатышханы ючюн ыспас этгенди. «Жаш адамлагъа бютюн бек керекди бу. Эсгертме ёмюрлеге сюелир да, 19-20-чы ёмюрледе бу элде жашагъанланы атлары унутулмазча этер. Жашла, ташны сюегенлери бла чекленип къалмай, ол тийрени да тап халгъа келтиргендиле, эсгертмени тёгерегин да бегитгендиле, Кязимни шауданы да тап болгъанды. Битеу ол затла къууандырмай, кёлюннгю кётюрмей къоймайдыла», - дегенди.

Табакъсойланы Мухтар а Кязимни назмуларындан бирин окъуп, бу аламат жумушну тындыргъанлагъа ыспас этгенди. «Алгъын ата-бабаларыбыз юйлерин ишлегенде, ёмюрлюк этерге кюрешгендиле. Кеслери ёмюрню тауусуп жашамагъан эселе да, сабийлерине, аладан туугъанлагъа жарар деп умут этгендиле. Ол тийреде къолгъа аллыкъ таш болуп къалмагъан эди, ала шыкъычыланы юйлерини къабыргъаларына жарагъандыла. Бусагъатда ала ишлеген, жашагъан жерле бош къалып турмаз ючюн, Шыкъыда алгъын жашагъан онбир тукъумну келечилери барып, юйлерине къарайдыла, къабыргъаларын сюерге, башларын жабаргъа кюрешедиле, алай бла элге жангы жашауну ариу желин юфгюредиле.

Сёзсюз, таш жылыу береди, шыкъычыла уа таугъа чыгъып, ата-бабаларыча анда, таш къатында олтуруп, жылынырла, эрттеги заманланы эсге тюшюрюрле, алай бла тюп болгъан элге жан кирир. Энди бизни тёлюбюз бери келалмаса да, сабийле, аладан туугъанла келирле. Тарых а саулагъа керекди», - дегенди Табакъсой улу.

Бегийланы Абдуллах а ана тилибизге, тарыхыбызгъа къайгъыргъанын билдиргенди. Аланы ёсюп келген тёлюге айтып, ангылатыргъа кереклисин да белгилегенди. «Тюркде, башха жерледе да арт заманлада бек аламат китапла чыкъгъандыла. Ала, бизнича, тюрк миллетли халкъланы тас, жокъ болуп къалмазларына уллу себеплик этедиле»,- дегенди. 

Кязим хажини эсгере, Бегий улу шыкъычыла, акъылманны ахлулары да былайгъа келип, ташларындан жылыу аллыкъларына, Кязимни хурмети бла бу тийре дуниягъа бютюн кенг белгили боллугъуна ийнаннганын билдиргенди. «Алай бла тилибиз, адетибиз, тёребиз да тас болуп къалмазла деп ышанырчады»,- деп чертгенди.

Шыкъыда эсгертме ташны орнатыуну башламчысы Кючменланы Хусей болгъанды. Бек биринчи болуп, бийик тау элде юйлеринден къалгъан хунаны да ол къалап, башын да ол жапханды. 

-Бу жумушха кёпле къатышхандыла. Аланы араларында Гайыланы Алик, Шауаланы Мурадин, Шауаланы Ахмат, дагъыда башхала. Бир иш да кеси аллына тамамланып къалмайды. Аны себепли Бызынгыны администрациясыны башчысы Чочайланы Зуфар, сау болсун, эсгертме ташны, аны юсюнде тукъум атла жазылыр ючюн да кёп кюрешгенди,-дегенди Шауаланы Орусбий.

Ол кюн къой союлгъанды, дуниядан кетген шыкъычылагъа  жууукълары дууа тутхандыла, садакъа да юлешгендиле, Шыкъы жашнарча, анда адамла жашап башларча этерге керекди, деген оюмда да келишгендиле.