«Аманлыкъчы жууапдан къутулмагъан эсе, анда мени да къыйыным болгъаны бла ёхтемленеме»

Полиграфха халкъда ётюрюкню детектору дейдиле. Аманлыкъчыны ётюрюгюн ачыкъларыкъ соруула бармыдыла, полиграфны алдаргъа боллукъмуду, хар кюн да къужур ишлеге тюбегенде жашаудан къалай тюнгюлмей къалгъын? Бу соруулагъа бюгюн «Заманны» къонагъы жууапла береди.     

Аликаланы Рашидни жашы Тамерлан РФ-ни Следствие Комитетини КъМР-де следствие управлениясында криминалистика бёлюмюню тамата следователи-криминалистиди, юстицияны подполковнигиди. Алай ол ведомствода полиграфда тинтиуле бардырыугъа жууаплыды. 

- Тамерлан,  полиграф следствие комитетде къаллай магъананы тутады?

-  Мен полиграфолог болуп 17 жылдан артыкъ ишлейме. Сёзсюз, бу иш мени жашауума себеплик этгенди, кёлюмю, халими, жашаугъа кёз къарамымы да тюрлендиргенди. Манга ётюрюк айтханларын терк сеземе, анга тёзалмайма.  Алдагъандан эсе жукъ да айтмай окъуна къойсунла. 

Полиграфолог артыкъда жууаплы усталыкъды. Аны следствие комитетге ишге келирге сюйгенлени сынагъанда хайырланабыз. Аманлыкъланы тинтгенде да ол уллу болушлукъду. Полиграф адамны къадары бла байламлыды: тюз болгъанын ачыкълап, эркин этерге, неда терслигин тохташдырып, тюрмеге ашырыргъа  боллукъду.   

Сынауума, билимиме, жылланы ичинде жыйышдыргъан сезимиме таянып, полиграф   кертини кёргенин шарт айталлыкъма. 

- Манга ётюрюк айтсала, тёзмейме, дегенсиз. Сора кинолада, китаплада адамны тыш сыфатына, къалай сюелгенине, кёзю-къашы къымылдагъанына кёре ётюрюкню бла кертини ачыкъларгъа болады, деген оюм тюзмюдю?

- Хау, санланы, къымылдауну  «тили» адам улу жаратылгъан кезиуден бери къуралып келеди. Бирде  сёзледен эсе адамны санлары кёпню айтадыла. 

- Тинтиулеге хазырланыу къалай барады? Бир энчи жумушла, тёреле, жорукъла бармыдыла?

- Бир жанындан полиграф тинтиулеге чыгъармачылыкъ дерге да болады. Мени юйретгенле профессия, иш деп айтмагъандыла анга, усталыкъ дегендиле. Хар устаны да кесини тёрелери, мадарлары бардыла.

Тинтиулеге хазырлана, уголовный ишни  окъуп, болумну билирге керекди. Ызы бла адам къаллай даражада болгъанына кёре – терсленнген, ишекли, неда шагъат, аманлыкъчылыкъдан ачыгъан – соруула сайланадыла. Билемисиз, адам кертини айтханын, терс болмагъанын ачыкъласам, бек къууанама, ётюрюкчюню тутуп, аны жууапха тартхандан эсе.  

- Полиграфха сейир уллуду - аны телевиденияда бериуле хазырлагъанда окъуна хайырланадыла. Ол себепден аны юсюнден жамауатда оюмла къуралгъандыла. Болумгъа келишмеген, чюйре келген оюмланы уа эшитгенмисиз?

- Полиграфны алдаяллыкъма деген акъыл барындан да кёп жюрюйдю. Ол бек уллу ётюрюк, таурух болур, баям. Полиграфны алдаяллыкъ тюйюлсе. Хау, сынап кёрюрге боллукъду, алай аппарат аны эслемей къоймайды. 

- Сора алдаргъа хазырланып келген  адамны ачыкъларгъа боллукъду?  

- Мен,  бек аздан, юч минг тинтиу бардыргъанма къыралны сейирлерин сакълай. Бу жылланы ичинде кёпню кёргенме. Сёзге, полиграфны алдарыкъ сунуп, адамны кёлюн тынчайтхан дарманла ичип келгенле болгъандыла. Алай, айтханымча, аппарат аны сезмей къоймайды - дарман ичген адамны жюреги башхача ишлейди, ол терлеген этеди, солууу тюрленеди.  Битеу бу затланы аппарат эсепге алады.  

- Следствие комитетге келген, терслиги бармыды, жокъмуду,  къоркъады, жюреги тебеди, къайгъылы болады. Аны бла уа къалай?

- Хау, следствие комитетни тинтиулерине тюшгенине бир адам да ыразы боллукъ тюйюлдю. Жукъ да этмеген, терслиги болмагъан да къайгъылы боллукъду. Ётюрюк айтхан а терслиги ачыкъланады деп къоркъады.  Алай полиграф  адамны битеу сезимлерин:    къайгъыргъанын, жарсыгъанын, психика жаны бла тюрлениулерин эсепге алырча жарашдырылгъанды. 

 Кертини айтхан къайгъылы эсе да, полиграф аны акъ ыз бла белгилерикди. Ётюрюгюн букъдурургъа кюрешген къоркъсун - ыз къара боллукъду. 

 Биз «Диана-7» аппаратда ишлейбиз, ол Россейде чыгъарылгъанды, шёндюгю излемлеге келишеди.  Адамны халин, кёлюндегин, битеу сезимлерин, къайгъы этгенин билирча хазырланнганын айтыргъа сюеме.  

- Кертини ачыкълап къойгъан соруу бармыды?

- Угъай, аллай «алтын» соруу жокъду. Хар адам да кесича энчиди, соруула да анга кёре хазырланадыла. 

- Асыры ётюрюкчюден, айтханына кеси  ийнаннган адамла бардыла. Аллайла полиграфны алдаяллыкъдыла, деген акъыл барды. Сиз а тюбегенмисиз аллай «профессионаллагъа»?

-   Бардыла аллайла. Тинтиулени кезиуюнде бирле нёгерине болушургъа кюрешип, аны жанлы шартланы айтадыла. Башхалары кеслерин къутхарыргъа кюрешедиле, ючюнчюлери уа ётюрюксюз болалмайдыла. 

Ётюрюк айтыргъа хазырланнганны ниети кёрюнюп къалады. Мыйыны алдарыкъ тюйюлсе, Аллах аны тамам, ишексиз этип жаратханды. 

- Сиз тинтген ишлени арасында чамландыргъан, титиретген болгъанмыды?

- Жарсыугъа, аллай аманлыкъла кёпдюле, аланы арасында кёп жылланы ичинде  ачыкъланмай тургъанла да бардыла. Сабийни ачытханланы, бир заманда да кечерик, ангыларыкъ да тюйюлме. Бизнича миллет республикагъа сабийни ачытхан, азап сынатхан кезиуле къыйын кёрюнедиле. 

Алай  адам  этген аманлыкъгъа къарамай, тинтиуле хайырлы болур ючюн, полиграфолог аны бла  «ойнаргъа», сёлеширге, ушакъгъа чыгъарыргъа керекди. Жюрегингде уа аманлыкъчыны кёрюп болмаудан, ылыкъсыныудан, ачыудан башха жукъ да сезмейсе.  

- Сиз тинтиуле бардырып, следствияны  тюрлендирген кезиу а болгъанмыды?

- Соруугъа жууапны юлгю келтирип берейим. От алгъан жашау журтда эки ёлюк табылгъаны белгили этиледи. Ала асыры кюйгенден, кимле болгъанын ангылар онг жокъ. Сюд-медицина экспертиза ала эр киши бла тиширыу болгъанларын, эр кишини жюрегинде бичакъ жарасы, тиширыуну уа баууру болмагъаны ачыкъланады.

Юйге от аманлыкъны букъдурур мурат бла салыннганды. Аны иеси уа мурдарлыкъ ючюн тутулуп, кёп болмай эркин этилгенди.  Сорууну кезиуюнде ол ючюсю да иче болгъанларын, ол отоудан чыкъгъанында уа, танышы тиширыуну ёлтюрюп, бауурун чыгъаргъанын айтады. Ишекли  полицияны чакъырама деп къоркъутханында уа, нёгери бла тюйюшюп, кесини жанын къоруулай, аны бичакъ бла ургъанын билдиреди. 

Полиграфда тинтип башлагъанымда, ишекли болама. Соруула бере, эр кишини, тиширыуну да ол ёлтюргенин тохташдырабыз.  Полиграф мурдарлыкъны  толусунлай ачыкъларгъа, аманлыкъчыны жууапха тартыргъа болушханды. 

Соруу алты сагъат баргъан эди.  Полиграф болмаса, ол адамны кесини жанын къоруулай  ёлтюргени ючюн жууап тутарыкъ эди - ол а жумушакъ статьяды. Сюд этилип, бюгюнлюкде ол тутулуп турады. 

- Хар кюн да быллай къужур ишлеге тюбеген жашаудан тюнгюлмей къалай къалсын...

- Арыйса - ол жашауду. Бирле жукълап солуйдула,  башхала жууукълары, нёгерлери бла тюбешедиле. Манга уа тюнгюлмезге  юйюрюм болушады: заманны тамата тёлю, гитчеле бла ётдюрюрге бек сюеме. 

Аллах бизге  тамаша, башха бир жерге да ушамагъан табийгъатны, тауланы, череклени, чыранланы бергенди. Нёгерлерим бла таулагъа терк-терк чыгъабыз. Телефон, интернет ишлемеген жерге барсам, жангырып къайтханча болама.  

- Ушакъны кезиуюнде адам усталыгъын  къалай сайлагъанын соргъан журналист  тёреди. Сизни аллыгъызда уа юлгю болгъанмыды?

-  Мен устазланы юйюрюнде ёсгенме. Атам Къабарты-Малкъар къырал университетде окъутады, анам школда устазды, эгечим прогимназияда ишлейди. 

Право низамны сакълаучу органлада къуллукъну юйюрюбюзде мен биринчи сайлагъанма.  Совет Союзда туугъан жашла  от ёчюлтюучюле, милициячыла, къутхарыучула болургъа сюйгендиле: адамлагъа болушур, жамауатны къыйын болумда сакълар ючюн. Мен да ахшылыкъны, игиликни, жарыкълыкъны сайлагъанма. 

Окъуудан сора Элбрус районда следствие бёлюмде следователь болуп ишлегенме,   тамата следователь болгъанма, бюгюнлюкде уа тамата следователь-криминалистме. 

- Жууапларыгъызгъа тынгылай, ишигизни сюйгенигизни ангылайма...

- Ишинги сюймесенг къыйынды.  Манга сюйген ишим бла кюреширге, ахшы коллективге тюшерге насыбым тутханды. Жамауатха жараялгъаныма къууанама, аманлыкъчы жууапдан къутулмагъанында мени къыйыным болгъаны бла ёхтемленеме. 

Къырал къыйын системады. Следствие комитет а аны ишин жалчытхан  бир магъаналы бёлюмдю. Биз власть органлада коррупция, акъылбалыкъ болмагъанланы праволарын бузуу,  башха ауур аманлыкъланы тинтебиз. Аны айтханым, бу ведомствосуз жамауатны законлу сейирлерин сакълагъан къыйын боллукъду. 

- Сиз полиграфда ишлегенигизни билген бу сорууну бермей къойгъан болмаз: кесигиз а алдаялгъанмысыз аны?

- Угъай. Нёгерлерим бла аны кёп кере сынагъанбыз: бирибиз кече жукъламай, башхасы кеф болуп, ючюнчюсю дарман ичип.  Бирибиз да ёталмагъанбыз. 

Къыралны сейирин сакълагъан энчи службаланы къуллукъчуларын юйретедиле полиграфны алдаргъа. Алай бу методиканы билген  женгил тюйюлдю.

- Ушагъыбызны ахырында окъуучуларыбызгъа къаллай алгъыш этерик эдигиз?

- Республикада, къыралыбызда да криминоген хал игиленип, аманлыкъла азайып, следствие комитетни иши   аздан-аз болурун, мени сынауум керек болмазын тежейме.   Туугъан журтубуз жашнасын, халкъгъа  мамырлыкъ, саулукъ, ырахматлыкъ тилейме.