Таулу миллет къыралгъа эки жигит уланны ёсдюргенди

Россейде 9 декабрьде Ата журтну Жигитини кюню белгиленеди. Октябрь революциягъа дери уа 9 декабрь (эски орузлама бла 26 ноябрьде) Сыйлы Георгийни жоруна тийишли болгъанланы байрамына саналгъанды.

Алай бла 9 декабрьде Совет Союзну Жигитлери, Россей Федерацияны Жигитлери, Сыйлы Георгийни жоруна эмда Орден Славыге тийишли кёрюлгенле алгъышланадыла.  Славы орден   бла уа къызыл аскерчиле эм сержантла кишиликлери, ётгюрлюклери ючюн саугъаланнгандыла.

 Сталинни илячинлери          

1939 жылда 1 августда къырал саугъаланы тизмесине «Алтын жулдузну» майдалы кийирилгенди. Ол кишиликни, батырлыкъны юлгюсюн кёргюзтюп, Совет Союзну Жигити деген ат бла белгиленнген инсанлагъа бла къауумлагъа берилгенди.  Биринчи жигитле  лётчикле болгъандыла, ахыргъы алтын майдал бла  уа водолаз саугъаланнганды.

«Челюскин» кемеде бата бургъан адамланы къутхарыу дунияны тарыхында болмагъанча  къыйын операция эди.   Аны совет лётчикле толтургъандыла. Аланы батырлыкъларын белгилер мурат бла 1934 жылда 16 апрельде СССР-ни Ара толтуруу комитетини энчи буйругъу бла къыралны аллында энчи жигитлик болдургъан инсаннга неда къауум адамгъа Совет Союзну Жигити деген эм даражалы къырал ат тохташдырылады.

Ал кезиуде энчи белги тохташдырылмагъанды, къыралны Жигитлерине  СССР-ни ЦИК-ини Грамотасы берилип къалгъанды. Алай бла Совет Союзну Жигити деген атха биринчилени санында 1934 жылда 20 апрельде «Челюскин»  кемеде адамланы къутхаргъан 11 летчик тийишли кёрюлгенди. Анга да сейир этерча тюйюлдю, ол кезиуде лётчиклеге   къыралда, жамауатда хурмет этилгенди.

 Совет Союзну Жигити деген ат эм Грамота бла ал кезиуде Ленинни  ордени берилгенди.  Жылдан-жылгъа бу къырал саугъагъа тийишли кёрюлгенлени саны ёсе баргъанды. «Сталинни илячинлери» бла бирге аны бла Испанияда  къазауат бардыргъан аскерчиле, Хасан кёлню тийресинде сермешге  къатышханла да саугъаланадыла.

Аны себепли Жигитлеге энчи белги тохташдырылыргъа кереклиси шарт ачыкъланады – жамауат аланы къайда да танырча. Ма алай бла къуралады «Алтын жулдузну» майдалы. Аны архитектор   Мирон Мержанов ишлегенди. 1939 жылда 1 августдан башлап энчи батырлыкъ болдургъанлагъа Совет Союзну Жигити деген ат бла бирге «Къызыл жулдузну» майдалы да берилип башлайды. Аны бла биринчи Халхин-Гол кёлню тийресинде къазауат бардыргъанла саугъаланнгандыла.

Хорламны жигитлери

   Тарыхчыла санагъанларыча, 1934 жылдан 1991 жылгъа дери – къыралны политика мурдору алышыннган кезиуге дери – Совет Союзну Жигити деген даражалы ат 11 739 адамгъа берилгенди.

«Жигитликни» рекордун а маршал Жуков бла генсек Брежнев салгъандыла. Ала бу бийик къырал саугъа бла тёртюшер кере саугъаланнгандыла. Тиширыуланы арасында  бу жаны бла лётчик-космонавт Светлана Савицкая айырмалыды – ол бийик къырал саугъа бла эки кере белгиленнгенди. Ол ачыкъ аламгъа чыкъгъан биринчи тиширыу болгъанын эсгертирчады.

  Совет Союзну ахыргъы Жигити уа водолаз, 3-чю ранглы капитан Леонид Солодков болгъанды.  Аны суу тюбюнде 500 метр теренликде тинтиуле бардыргъаны ючюн къыралны баш саугъасы бла белгилеуню юсюнден Указгъа къол 1991 жылда 24 декабрьде салыннганды.   Аны алыргъа ол Кремльге 1992 жылда 16 январьда  чакъырылгъанды – СССР чачылгъандан сора юч ыйыкъ озуп.

Таулу миллет махтанырчады 

 Таулу миллет да ёхтемленирчады къыралгъа эки жигит уланны ёсдюргени бла: Байсолтанланы Алимни бла Уммайланы Мухажирни.

Ала бу бийик къырал саугъаны   алгъанларында алыкъа жашауну кёрмеген жаш адамла эдиле. Алай туугъан журтларына сюймекликни, аны жалынчакъсызлыгъы ючюн жанларын аямагъанларын кёргюзтгендиле. Сёз ючюн, Байсолтан улу СССР-ни Жигити деген атха нек тийишли  кёрюлгенини юсюнден документ эки бла жарым къагъытны алады. Аны командири жазгъаныча, Балтияны илячини самолётунда душман аскерлеге къажау   урушда кёкге 277 кере чыкъгъанды. «Ол къайда учса да – Ханкону,  Таллинни, неда Ленинградны кёгюнде – фашистле жигит лётчик Байсолтановну кючюн сынайдыла»,-деп башланады документ.

 22-жыллыкъ жигитибиз 45 хауа сермешде душманны 19 самолётун жокъ этгенди, ол санда кесинлей        тёртюсюн, аскерчи нёгерлери бла бирге – 13,  экисин а душман аэродромгъа чабыууллукъну кезиюнде. «…1941 жылда 14 сентябрьде душманны беш самолёту Стрельняны тийресинде бизни аскерлеге от ачаргъа умут этедиле. Жолдаш Байсолтанов терк окъуна  душманнга къажау сермешни башлайды. Кеси Ю-88 самолётну агъызады,  къалгъан душман самолётла уа, бизни аскерлеге жукъ да этмей, алайдан къачып  къутуладыла…»,-деп жазылады саугъалау докуметтде. 

Уммайланы Мухажирге уа бу сыйлы ат жаланда 1990 жылда къайтарылгъанды. 59 гвардиялы стрелковый дивизияны  179 гвардий стрелковый полкуну  пулемёт ротасыны командири гвардий лейтенант Уммайланы Мухажир  1943 жылда июнь айда командованияны буйрукъларын бет жарыкълы толтургъаны эмда немислилеге къажау къазауатда  кишиликни, батырлыкъны юлгюсюн кёргюзтгени ючюн Къызыл Байракъны орденине тийишли кёрюлген эди.  

Таулу жашха быллай бийик къырал саугъа нек берилгенди? Саугъалау документде айтылгъаныча, «…Привольный эл эмда 163 номерли бийиклик ючюн  немисли уучлаучулагъа къажау урушда жолдаш Уммайланы Мухажир болмагъанча уллу жигитлик эм батырлыкъ этгенди эмда сермешни къыйын болумунда подразделениягъа тюз башчылыкъ эте билгенин   кёргюзтгенди. Кесини къаууму бла къуршоугъа тюшген кезиуде ол уста аскерчи болгъанын ачыкълагъанды. 1943 жылда 8 майда душман аскерле контратаканы башлайдыла. Биринчи тизгинде танкла келе эдиле, аланы ызларындан а – автоматчикле. Бир кюнню ичинде душман аскерле быллай беш контратака  къурагъандыла. Уммаев  башчылыкъ этген къауум, немислилеге уллу къоранч салып, аланы барысын да  тохтатханды, ол угъай, бизни аскерчиле  кеслери да тёрт атака бардырып, магъаналы жерни къоруулагъандыла. Уммаев ротасы бла школну мекямына кирип, анда, бек аздан, 100 немислини жокъ этгенди».

Кишиликге жер барды

Тарыхчыла жазгъанларыча,  бек аздан, таулу миллетни энтта 16 уланы Уллу Ата журт урушда кёргюзтген батырлыкълары ючюн Совет Союзну Жигити деген атха бла «Къызыл жулдузну» майдалына тийишли кёрюлген эдиле.  Ол кезиуде таулу халкъ зор бла туугъан журтундан кёчюрюлгени ючюн ала берилмей къалгъандыла.

СССР чачылгъандан сора бу бийик даражалы саугъа керек болмазлыкъ суннгандыла кёпле – Совет къыралны заманындача, батырлыкъла этерик адамла чыгъарыкъ тюйюлдюле дегенни айтып. Алай кишиликге, жигитликге жер энтта барды. Къарачай-малкъар халкъны батыр жашы Боташланы Къанамат энчи аскер операцияда болдургъан кишилиги ючюн Россейни Жигити деген атха бла «Къызыл жулдузну» майдалына тийишли болгъанды.