Бир зат да, бир адам да унутуллукъ тюйюлдюле

3 декабрь – Белгисиз солдатны кюню

«Атынг белгисизди, жиги лиги нг ёлюмсюздю» — бу сёзле Москвада белгисиз солдатны къабырында жазылыпдыла. Ала мамырлыкъ ючюн жанларын берген, алай атлары белгисиз къалгъан аскерчилеге хурмет этиуню белгисиди. Халкъыбызны да кёп жашлары урушха кетип, къайда ёлгенлери бла къайда  асыралгъанлары белгисиз болгъанлай къалгъандыла. Бюгоюн аланы бир къауумун сагъыныуну тийишли кёребиз.

 Айтекланы Къараны жашы Муталиф Уллу Ата журт урушха аскерде къуллукъ эте тургъанлай кетгенди эмда андан къатмай къалгъанды. Аны къой, къайда жоюлгъаны, къайда асыралгъаны да белгисизди. Аны бир эллиси, яникойчу жаш, ахыр кере аны Львов къатында кёргенин айтханды. Андан сора бир хапары жокъду. Анасы уа, ёлгюнчю, аны сакълагъанлай тургъанды, эгечлери да ёмюрден ахыргъа «Муталиф ёлмесин»,- деп къаргъаннгандыла.

Гергъокъланы Алийни жашы Назир Уллу Ата журт урушха Акъ-Суудан кетгенди. Ол 120-чы гвардиялы стрелковый дивизияда станковый пулемётну наводчиги болуп тургъанды. Белоруссияны тийрелеринде сермешлеге къатышханды. Эки кере жаралы болгъанды. Биринчи кере , аны ёлген сунуп, юйюрюне къара ючгюл къагъыт жибергендиле. 1944 жылда экинчи кере жаралы болуп ёлгенди.  Гомель областьны Тахичи элинде къарындаш къабырлада асыралгъанды.

Экинчи кере къагъыт келгенинде, юйдегиси, ол да алдау сунуп, баш иесин сакълап тургъанды. Жарсыугъа, Назирни не сураты, не башха къагъытлары къалмагъандыла.  Аны къалай ёлгенини, къайда асыралгъаныны юсюнден а сабийлери, Азиядан къайтхандан сора, Къоруулау министерствону ара архивине жазып билгендиле.

КЪАДЫРЛАНЫ Мухажир Баям, жаланда Черек ауузунда угъай, республикада окъуна  биринчи лётчик болур эди.

1941 жылда сентябрьде капитан Къадырланы Мухажир жангы къуралгъан 483-чю истребитель авиаполкда эскадрильягъа командирге салыннганды. 1942 жылда августда полк авиацияны генерал-майору Нанейшвили башчылыкъ этген 238-чи штурмовой авиадивизияны къауумунда бизни Дон сууну жагъаларында уруш этген жаяу аскерчилерибизни хауадан къоруулагъанды. 1944 жылдан сора Къадыр улуну юсюнден тюрлю-тюрлю хапарла чыкъгъандыла. Къоруулау министерствону архивини документлеринден биринде айтылгъанына кёре, Къадырланы Мухажир 1944 жылда госпитальда ёлгенди. Башха билдириуде жазылгьанына кёре уа, ол 1943 жылда Воронеж областьны Воробьёвка элинде къарындаш къабырлада асыралгъанды. Эскадрильяны командири къалай тас болуп къалды?

Бир эллилери, къашхатаучула, биринчи таулу лётчикни къадары толу ачыкъланмагъанына жарсыйдыла. Пенсиячы, бир талай жылны посёлка Советни председатели болуп ишлеген Батчаланы Алий 2012 жылда Россей Федерацияны Къоруулау министерствосуна жазгъанды, Къадырланы Мухажирни юсюнден бир зат билдирирлерин тилеп. Андан келген жууапда да Къадыр улу къайсы авиаполкда къуллукъ этгенинден, капитан чыны бла эскадрильяны командири болгъанындан башха зат айтылмайды.

Къулбайланы Ибрагим танкчы эди, белгисиз тас болгъанды.

Насыпха, тынгысыз жюреклиле, белгисиз тас болгъанланы излегенле бардыла. Сёз ючюн, «Украинаны Эсгериу китабы» деген китапны илму башчысы бир ненча жыл мындан алгъа  Белая Церковь шахарда госпитальда болгъан совет аскерчилени тизмесин тапханды. Ары ёлген солдатладан сора, сау болуп, концлагерьлеге жиберилгенлени тукъумлары бла атлары, башха шартлары да жазылыпдыла. Ол Интернетде басмаланнганды. Кертиди, анда кёп тукъумла терс жазылгъандыла: Бызынгыдан Балкашов Зашу (Малкаров Джашу), Кёнделенден Батырбеков Магомет, Къоспартыдан Едакаев Мустафа, Тырныаууздан Текуев Расит, Нальчикден Хочиев Салих. Ала барысы да госпитальда ёлгендиле.

 Ахмед Нахушев бла аны къызы Диана белгисиз солдатланы атларын ачыкъ этиу бла эрттеден кюрешедиле.   Батыр тасхачы Бапыналаны Махмутну жашы Алий Махтаулукъну ючюнчю даражалы  ордени бла саугъаланнганын, алай аны алалмай къалгъанын да ала ачыкълагъандыла. Орден аны жууукъларына берилирча этгендиле.

Атмырзаланы Махмутну жашы Магомет  да Уллу Ата журт урушну кезиуюнде  «Кавказны къоруулагъаны ючюн»  деген майдал бла саугъаланып, аны алалмай къалгъан эди.  Аны юсюнден указ чыгъарылып, 76 жыл озгъандан сора, майдал фронтчуну эгечине берилгенди. Ол а  белгисиз солдатланы эмда аланы юслеринден шартланы излеу бла кюрешген Ахмед Нахушевни бла Диана Нахушеваны хайырындан болгъанды.                                                      

2015 жылда  Къабарты-Малкъардан Ростов областьны Мартыновка районуна къауум адам болуп баргъандыла.  Аланы араларында  журналист Ботталаны Мухтар да болгъанды. Анда ол 115-чи атлы дивизияны аскерчилерине ишленнген эсгертмеде малкъар тукъумланы жазып алгъанды. Биз аланы газетде басмалагъанбыз. Шёндю «Заман» газетни баш редакторуна салыннган Къонакъланы Хасан ол тизмеде Чегем аузундан Дебеланы Османны жашы Хамитни  кёрюп, аны жууукъларына билдирген эди. Ала уа бек къууаннгандыла. Нек дегенде, андан шёндюге дери да бир хапар билмей тургъандыла.

Бизни газетде ишлеп тургъан Османланы Хыйса да белгисиз солдатланы белгили этиу бла къаты кюрешеди. Урушха къатышхан аскерчилени суратларын табып, газетде басмалап, таныялгъан хапар билдиририн тилейди. Анга жууаплагъанла да табыладыла.

Къашхатаудан Уяналаны Виктор да уллу тинтиу иш бардырады. Битеу ачыкълагъан шартланы бир китапха сыйындыралмай, юч китап чыгъаргъанды. Тарых тюзлюкню тохташдырыр ючюн, ол кёп китап окъугъанды, дуния бла бир архив материалланы бла документлени къозгъагъанды. Аны бла тохтап къалыр умуту да жокъду.