«Бек уллу байлыгъыбыз ачыкъ жюрекли, къонакъбай, чомарт адамларыбыздыла»

«Заманны» журналистлери Черек районнга кезиулю жолоучулукъну районну ариу байрамына жоралагъандыла – 90-жыллыгъына.  Газетчиле районну жетишимлерини бла келир заманнга муратларыны, жамауатны жашаууну, иш кёллю абаданланы бла хунерли жаш тёлюню юслеринден материалла хазырлагъандыла.      

Журналистле бек алгъа Черек  районну администрациясыны  башчысы Къулбайланы Борисни жашы Алан бла тюбешип,  бу ариу юбилей къалай ётгенини, районну жетишимлерини бла  муратларыны юслеринден ушакъ бардыргъандыла. 

- Алан Борисович, бу ариу, даражалы да байрамгъа къалай тюбегенсиз?

- Районну юбилейин быйылча кенг белгилегенбиз деп эсимде жокъду, совет заманлада болмаса. Ол себепден  районну айныууна къыйын салгъан, миллет кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора колхозланы къурагъан, жашау журтла ишлеген, мюлкню аягъы юсюне этген таматаланы сыйларын кётюрюрге сюйгенбиз. Ол мурат бла  «Черек районну аллында къыйыны ючюн» майдал тохташдыргъанбыз. Юйлеге жюрюп, сыйлы таматаланы саугъалагъанбыз. Бу жумушла айны ахырына дери барлыкъдыла. 

- Сёзюгюзню бёлейим, биринчи номерли майдал а кимге берилгенди?

- Казбек Валерьевич Коковха.  Къабарты-Малкъарны Башчысы  районнга къайгъыргъанлай, болушханлай турады, жамауатда анга хурмет да уллуду. 

Республиканы биринчи президенти Валерий Мухамедович Коков да Черек районну айныууна уллу къыйын салгъанды, газ тау эллени барысына да тартылгъаны, Огъары Малкъарда тоннель ишлетилгени да аны хайырындан болгъанын билебиз. Казбек Валерьевич да атасыны ариу тёрелерин андан ары бардырады, бизге билеклик этеди. Аны эсге алып, биринчи майдал бла аны саугъаларгъа оноулашханбыз. 

Битеу да 90 майдал хазырлагъанбыз. Хар элде да иш кёллю, жамауатха, районнга къыйын салгъан  адамланы сайлап саугъалагъанбыз. 

Быйыл 90  деген тарих  районубузну белгисиди. Анга атап, Юнармияны тизгинлерине да аллай бир  жашны бла къызны алгъанбыз. Байрам  кюнледе уа къан къуйгъан станцияны чакъырып, донор акция да бардыргъанбыз.  

Дагъыда жандауурлукъ жюк хазырлап, фронтда жашларыбызгъа ашыргъаныбызны да айтыргъа сюеме. Быллай къууанчлы кюнледе къыралыбызны жалынчакъсызлыгъын сакълагъан батыр жашларыбызны унутмайбыз. 

- Бу жаны бла район тириледен бириди, сёзсюз.

- Ол бизни барыбызны да борчубузду. Бюгюн юйюбюзде тынчлыкъда, ырахатлыкъда жашай эсек, ол фронтда жашларыбызны жигитликлерини хайырынданды. 

- Сизни бла биринчи ушагъыбызны сиз Черек районну администрациясына  башчылыкъ этип башлагъаныгъызда бардыргъан эдик. Андан бери озгъан тёрт жылны ичинде уллу тюрлениуле болгъан болурла.

- Хау, быйыл этилген иш да аз тюйюлдю. Сёз ючюн, районну  бюджети миллиард сомдан аслам болгъанды. Ол а, мен акъыл этгенден, уллу жетишимди. Тёрт жылны ичинде районну кеси файдалары орта эсеп бла 80 процентге кёбейгендиле. 

Тамамланнган жумушла кёпдюле, барысын да санап чыгъаллыкъ болмазма, алай бек магъаналыланы юслеринден айтханда уа, республиканы Башчысыны болушлугъу, власть органланы себепликлери бла районда жолланы 50 километрин жангырталгъанбыз.

«Эллени хар жаны бла да айнытыу» проектни чеклеринде «Аушигер-Сатушир» суу ыз хайырланыргъа берилгенди. Дагъыда Аушигерде Маданият юй ишлетилгенди, Бицуев атлы орамда суу ыз къуралгъанды. Алай бла элни ючден бири энди суу бла чырмаусуз жалчытылынады. 

«Къара-Суу - Бабугент - Къашхатау» суу ызны тартыу да ахырына жетдириле турады. Аны багъасы 300 миллион сомду. Бу проектни эки жылны ичинде тамамларгъа керек эдик да, аны болжалладан алгъа бошагъанбыз. Жылны ахырына дери ол хайырланыргъа бериллигине ишексизме. 

- Кертиди, эллилени суу бла жалчытыу артыкъда магъаналы ишледен бириди... 

- Суу быргъыла жараусуз халгъа жетип,  къоранчла уллу болгъандыла. Суу бла чырмаусуз районну халкъыны жартысы тенгли жалчытылыннганды алгъын. Энди уа бу кемчиликни кетерирге къолубуздан келликди.

Дагъыда бу кезиуде 5 школну тынгылы жангыртханбыз, ол санда Къашхатауда да. Элледе школланы тийрелерин да тапландыргъанбыз. Бюгюнлюкде аллай жумушла Жемталада толтуруладыла. Бу элде дагъыда амбулатория да тынгылы жангыртылады.

Аны мекямы эркин болгъаны ючюн, жангысын ишлетмей, аны тап халгъа келтирирге оноу этгенбиз. Анда саусузла кеслерине кюндюз къаратырча онгла да бардыла. Бери Огъары Жемталадан, Зарагижден да келип къаратадыла кеслерине. Бу жумушланы тамамлаялгъаныбыз ючюн Саулукъ сакълау министерствогъа ыразылыгъымы айтыргъа сюеме. 

Коммунал мюлкню жангыртыуну программасыны чеклеринде  да кёп иш этилгенди, ол санда элледе суу быргъыла алышынадыла.  

- Миллет проектле эллени, шахарланы жашауларын тюрлендиргендиле. Черек районда да болурла тюрлениуле. Келир кезиуде уа къаллай магъаналы жумушланы толтурургъа мурат этесиз?

- Башында да сагъыннганма суу бла жалчытыу жумушланы юслеринден. Ала миллет проектлени себепликлери бла тындырыладыла. Келир жыл а Бызынгыда бла Зарагижде спорткомплексле ишлетирге, Жемталада уа аллай мекямланы жангыртыргъа белгиленеди. Бызынгыда спорт комплекс бир заманда да болмагъанды, Зарагижде уа сабийле осал, спорт бла кюреширге жарамагъан мекямда бардырадыла жарауларын. Черек район а не заманда да жетишимли спортчулары бла айтылгъанды.

Тийишли онгла къуралсала, хорламла андан да бийик боллукъдула. 

- Бюджетни юсюнден сагъыннгансыз, бюгюнлюкде уа битеу къыралда да ич туризмге ышаныулукъ уллуду. Черек районну къонакъбайлыкъ ишинден казнагъа файда тюшемиди?

- Туризм бла байламлы налогну кийириуге хазырланыу жумушла толтурулгъандыла. Ол санда къонакъбайлыкъ объектле аккредитациядан ётерге керек эдиле да, кёплери бу ишни тындыргъандыла. Бюгюнлюкде уа файда тюшюп башлагъанды.  
Туризм эмда курортла министерствону грантларыны себепликлери бла уа глэмпинг жерле къуралгъандыла, ол да уллу ишди.    

Алыкъа туризмден тюшген ахча артыкъ уллу да болмаз, алай ол районну айнытыр амалларындан бириди. Былтыр а бизге  бек аздан 210 минг адам келгенди, аланы саны андан да кёп боллугъуна ишексизме. 

Инфраструктура айныйды, адамла сюйюп солурча жерле, тюрлю-тюрлю фестивальла къураладыла. Ала уа къонакъланы кёбейтирге себеплик этедиле.  

Мобиль байламлыкъны операторлары цифралы карта хазырлайдыла. Ол туристлени санын, ала къайсы регионладан келгенлерин, жыл санларын, адамла кёп санда къалайда жыйылгъанларын  кёргюзтеди. Келир жыл быллай картаны сингдирирге сюебиз. Ол бу туризм бёлюмню бютюнда хайырлы этерге болушурукъду.  

- Районнга башха субъектледен келген къонакълагъа гидле къаллай хапар айтханлары, ала кеслери къурагъан таурухланы жайгъанлары бла къалгъанлары уа сюзюлемиди?

- Туризм эмда курортла министерство гидлени окъутуу программаны бардырады. Хау, тюз айтаса, республиканы хар жерини да кесини тарыхы, энчиликлери бардыла. Алагъа сакъ болургъа керекди. Терс хапарла, таурухла уа миллетлени араларында даулашла, ангылашынмаулукъла туудурургъа боллукъдула. Шёндюгю заманда ол ахырда керекмейди. 

Гидлени хазырлау магъаналы ишди, бизни кесибизни аланы окъутурча амалларыбыз жокъдула, жарсыугъа. Алай жууаплы министерство бу ишни ахырына жетдирир деп ышанабыз.  

- Туристлени санын ёсдюрген бла бирге эски эллерибизни, къалаланы, башха тарых эсгертмелени тас этип къоймазбызмы?

- Маданият эм тарых хазнаны регион эм федерал даражалы объектлери, аланы тийрелери да эсепге алыныпдыла, ала сакъланадыла. 

Миллетни эски эллерине, къалаларына, кешенелеге, ата-бабаларыбыз асыралгъан жерлеге хурмет этилирге керекди. Намыссызлыкъ адамланы   ачыуландырады. Биз къонакълагъа ыразыбыз, тарыхыбыз, культурабыз, адет-тёрелерибиз бла шагъырей этерге хазырбыз. Алай миллет хазнабызны бузаргъа уа къоярыкъ тюйюлбюз.

Бюгюнлюкде уа эски элледе тукъум къалаланы къолгъа алгъандыла. Ол да игиди. Сёзге, Огъары Малкъарда «Жангоразланы юйлери» къонакъбай комплекс бла бирге таулу миллетни музейи къуралгъанды.  Быллай проектле да тарых эсгертмелерибизни сакълауну бир амалыдыла.  

- Жаш адамланы  башха регионлагъа кетгенлери къайсы жерни да уллу жарсыуу болур, аны тыяр онг болурму, сиз акъыл этгенден?

- «Эллени хар жаны бла да айнытыу» проектни баш мураты - элледе халкъгъа ырахат жашау этерча ариу, шёндюгю амалла къураргъа. Аны чеклеринде маданият юйле, школла, орамла, социал, суу бла жалчытыу объектле ишлетиледиле. Жаш юйюрлени сабийлерин окъутурча, къошакъ билим берирча, фахмуларын айнытырча онглары болса, аланы Нальчикге, башха жерлеге кюн сайын жюрютюр, шахаргъа кёчер кереклиси боллукъ тюйюлдю. 

Къашхатауда физкультура-саулукъну кючлеу ара ишлейди, ичинде бассейн барды, жолла къоркъуусуздула, школла, сабий садла жетишедиле. Жаш тёлюбюз да тириди. Бу кюнледе уа ары олимпиадалы чемпион, КъМР-ни Парламентини депутаты Мурат Карданов келип, жаш адамла бла тюбешиу къуралгъанды.   

Цифралы амалла сингдириледиле. Сабийине къарагъан тиширыу юйден  чыкъмай битеу къырал жумушланы толтуралса, баласын школгъа ашыргъанда, аны къоркъуусузлугъу ючюн жарсымаса, фахмусун айнытыргъа битеу амалла болсала, сора башха жерге кёчерге керекмиди?  

Адам къыралны жанындан къайгъырыулукъну  сезсе, кеси да ачыкъ болады, элини, районуну, къыралыны айныуларына юлюшюн къошады, аланы келир заманлары ючюн жууаплылыкъны сезеди.  Ол а бек магъаналыды. 

Администрациягъа инсанладан тарыгъыула, тилекле келселе, мен бек къууанама. Нек дегенде ол жамауат власть органлагъа ышаннганыны белгисиди.  

- Черек район 100-жыллыкъ юбилейине къалай тюрленсе сюесиз?

- Хар элде да тамамланыллыкъ жумушла бардыла: бирлеринде маданият юйле ишлетирге, башхаларында суу бла жалчытыргъа, ючюнчюлеринде жолла мардалагъа келиширча этерге керекди да, алагъа жетиширбиз деп, бек ышанама. 

Биз энтта бир уллу ишни алгъанбыз къолгъа - социал мекямлада автоном жылытыу системала салыргъа. Къашхатауда бла Аушигерде школланы жангыртханда, район поликлиниканы, Бабугентде кадет школну мекямларында, маданият юйледе да модуль котельняла салыннгандыла. Келир жыл бу магъаналы ишни ахырына жетдирирге сюебиз. Ол а экономика жаны бла файдалыды: къоранчла азаядыла, танг кесек ахча аялады. Ол жаны бла инвестиция келишим да этилгенди. 

- Районну, Къашхатауну да администрацияларыны мекямлары  кёзню къууандырырчадыла...

- Адамгъа кийимлерине, тыш сыфатына кёре тюбейдиле, дегендиле эрттегилиле. Жумушу болгъан администрациягъа келип, тозурагъан жерни, кир-кипчикни кёрсе, кесине онг эталмагъан, манга не зат бла болушурукъду деп, тюнгюлюп кетерикди.

Эллени администрациялары власть органланы бетлерин чыгъаргъан затладыла. Бизни мекям да озгъан ёмюрде ишлетилгенди, алай  аны тазалыкъда тутаргъа кюрешебиз. Келир жыл а аны тийресин жангыртыргъа мурат  барды. 

- Алгъыннгы ушагъыбызда сизни Черек районну администрациясыны таматасына энтта бир кере айырсала, унарыкъмысыз, деп соргъан эдим. Жамауат тийишли кёрсе, угъай дерик тюйюлме, дегенсиз ол кезиуде. Бу оюмугъуз тюрленнгенмиди?

- Манга бу сорууну терк-терк бериучюдюле. Бирлери бла даулашыргъа да тюшеди. Бу къуллукъда ишлегенли тёрт жыл болады, аны болжалы келир жыл сентябрьде тауусуллукъду. 

Мен акъыл этгенден, «жаш къан» керекди, мен жангырыу жанлыма. Бу къуллукъгъа   тири, иш кёллю жаш адам келсе, анга билеклик этерге хазырма. Жылла бла къуллукъда олтуруп, тамырла иерге  сюймейме. 

- Черек районнга юбилей жылда жамауатха, бизни окъуучулагъа къаллай алгъыш этерге сюесиз?

- Бир ненча жыл мындан алгъа бизге келген къонакъланы къайры элтирге, не зат кёргюзтюрге да билмегенбиз. Бюгюн а тюрлениулени барыбыз да кёребиз. Жууукъ кезиуде бизге кёчюп келирге, бу ариу, тамаша жерледе жашаргъа сюйген халкъны саны кёбейсе, бек сюерикме.  

Черек районда ачыкъ жюрекли, къонакъбай, чомарт адамла жашайдыла. Бизни район кёп миллетлиди, таулула, къабартылыла да бирге келишиулюкде, мамырлыкъда жашайбыз. Ол а бизни эм уллу байлыгъыбызды.  Ма быллай бирликде алгъа уллу атламла этерибизни, не жаны бла да айнырыбызны тежейме.