Токъсан алты жылы болгъан Хутуйланы Ахмат кюн сайын азан окъуйду

Он жыл мындан алгъа мен режиссёр Къойчуланы Джамиля бла кёчгюнчюлюкню сынагъанланы эсгериулерин жаза эдик, телевиденияда архивде сакъланыр аланы шагъатлыкълары деген акъыл бла. Неге сейир этген эдик? Кёп къыйынлыкъ сынагъан таматаларыбызны бетлеринде нюрге. Аланы ариу тиллерине. Дагъыда кёллери жарыкъ болгъанына. Алай ариу ышара эдиле ала! Таза ниетли, керти адамла! Яникой элде ол кезиуде Хутуйланы Ахматны эсгериулерин да жазгъан эдик. Ахматха бусагъатда токъсан алты жыл болады. Элни иймамы, жаш тёлюню юйретиуге уллу къыйын салгъан, кёп спорт эришиуле, тёгерек столла къурагъан Элеккуланы Хасанхажи айтханнга кёре, Яникой элни межгитинде кюн сайын азанны Хутуйланы Ахмат окъуйду. «Ауазы да ариуду, ийманы да кючлюдю. Сабийлери, туудукълары да адеплиле, барысы да иги окъугъанла, кёп ишлегенле, жамауатха хайыр келтиргенле. Юлгюлю юйюр», - дейди Элеккуланы Хасанхажи. Биз бюгюн огъурлу аппаны эсгериулерин басмалайбыз.

-Хар тёлюден да бир затха юйренирге боллукъду. Эсимдеди, биз кёчгюнчюлюкден къайтхандан сора  Яникой элни  къалай къурагъаныбыз. Хар ыйых кюн изеуге бара  эдик. Бир бирибизге болушуп, бирлешип, алай бла сюелгендиле юйле. «Бирликде-тирлик» деп бошдан айтылмагъанды. Сагъыш этейик: бусагъатда алай бир бирге билеклик этебизми? Хар адам да хурметге тийишлиди. Къарыулуракъ, къолайлыракъ къарыусузгъа, къолайсызгъа болушургъа керекди.

Бизни халкъыбыз не заманда да кеси къыйыны бла жашагъанды. Мен онтёртжыллыгъымда ишлеп башлагъан эдим.  Азияда атам-анам ёлгенден сора эгечлериме, къарындашыма къараргъа, окъутургъа тюшгенди.

Не зат сакълагъан эди бизни сюргюнде гунч болуудан? Иш кёллюлюгюбюз.  Не ишден да къачаргъа жарамайды. Къолунгдан келгенни эт, адамлагъа, къыралынга хайыр келтир. Иш кёллюлюкню юсюнден айтханда, бир болгъан зат эсиме  тюшеди. Бир жол  къар  жауады да, таулу къойчу Темуккуланы  Залкуфну сюрюуюнден къалгъанла къырыладыла. Ол къойланы, жерлеринде турургъа къоймай, айландырып  тургъан эди. Азияда бизни таныгъандан сора  бек уллу хурмет эте эдиле. Биз  Ош областьда Наукат районнга  тюшген эдик. Алгъа аллыбызгъа бир арыкъ адамны жиберген эдиле, нек дегенде  «адам ашаучула келедиле» деген хапар жайылгъан эди. Сора сыфатыбыз ариу болгъанын кёргенден сора  аланы акъсакъаллары бизникиле бла тюбешген эдиле. Кёчген жылларыбызда дин  жаны бла бизни терен  билимли  адамларыбыз болгъандыла. Наукатны акъсакъаллары  бизни таматаларыбызгъа дин жаны бла соруула бергенлеринде, мени атамы  къарындашы арап тилде жууап бергенди.  Чыпчыкъланы Узейирни, Шабатукъланы  Мустафаны, атамы, аны къарындашыны   бек  терен  билимлери  бар эди. Абаданланы ол тюбешиулеринден сора бизге  кёз къарам тюрленнген эди. Алай бла   тилибиз бла бирге динибиз да  бизни  сакълагъанды! Колхозубузда таулула - алтмыш процент, башха миллетлиле уа  къыркъ процент  бола эдиле. Ала  да бир  кесекден тауча сёлешип башлагъан эдиле.

Тёлюлени араларында байламлыкъ болургъа керекди. Биз, таматала, жаш адамладан кёп затха юйренебиз. Алай жаш адамла да алгъын тёлюлени сынаулары бла хайырлансала, аламат боллукъ эди.  Алгъын  хар  таулу  юйню кесини  эти, сютю, жауу бола  эди.  Энди  аланы орунларына тюкен аш келгенди. Бир къойдан  жети  юлюш  эте эдиле. Жетген кесегин да ашап, ызындан шорпасын, сора бир гоппан айран  ичген адамны  саулугъу  тюкенден майонез неда торт  ашагъанныкъы бла тенг  боллукъ  тюйюлдю. Таулуну  чабырларындан бармакълары къараса да, башындан тылпыуу уруп ишлегенди. Аллай  саулукъ  бар эди алгъын заманда.

Дагъыда чертип айтырыгъым: жерибизни багъалагъыз! Тау эллерибиз сакълансынла! Бизге къайтыргъа  эркинлик берилгенде, халкъыбыз иги жашай эди, алай «тойгъан жерден туугъан жер сыйлыды, биз  бери  зор бла келгенбиз»,- деп, эллерибизге, тауларыбызгъа къайтыргъа сюйген эдик.

Къыралыбызны бек сюйген тёлюбюз биз. Мени акъылыма кёре, болгъан затны  бармакъгъа  чёргеп  турмай, кечерге керекди. Мен кёчгюнчюлюкню кесим сынагъанма, алай  бир кишиге да  къажау тюйюлме. Адамгъа къыралы ата юйю кибикди, анга сюймеклик жюрекде не заманда да сакъланыргъа керекди. Билемисиз, мен Яникойгъа къайтханымда, кесибизни юйюбюзню жыйырма бла беш минг сомгъа сатып алгъан эдим. Жангы «ие» манга: «Андан учузгъа саталлыкъ тюйюлме, мени тереклерим бек игиледиле», - деген эди. Ала уа мени атам салгъан терекле эдиле. Болсада  жюрекни ачыу бийлемезге керекди. Биз  Ата журтубузгъа къайтыргъа жол ачылгъанына шукур этип жашайбыз. Кёп къыйынлыкъ кёргенликге бизни тёлю, жюреклерибиз жерибизге, миллетибизге, къыралыбызгъа сюймекликден толуду.

Шёндюгю жашау къыйын эсе да, билим алыргъа, ишлерге, юйюр къураргъа онгла бардыла. Миллетибизни саны ёссюн, эллерибиз айнысынла.