Ана тилни бла адабиятны деберлерин кётюрюр муратда

Россейни окъуучуларыны (8-11 класс) ана тилден бла адабиятдан федерал олимпиадаларыны  сайлау кезиую   барады. Ол 2025 жылны 11 ноябринден  2026 жылны 11 январына дери бардырыллыкъды. Аны юсюнден толуракъ хапар билир акъылда, биз Къабарты-Малкъар къырал университетни къарачай-малкъар филология кафедрасыны таматасы, филология илмуланы доктору, профессор Кетенчиланы Муссагъа тюбеп, ушакъ этгенбиз.

- Олимпиада не бла байламлы болгъанын  билдирсегиз эди? 

- Белгилисича, ЮНЕСКО-ну оноуу бла 2000 жылдан башлап 21-чи февральда Ана тиллени халкъла аралы кюню белгиленеди. Быйыл а Россей Федерацияны Президенти Владимир Путинни оноуу бла Россейде Ана тиллени кюню тохташдырылгъанды. Ол энди жыл сайын 8 сентябрьде саулай къыралыбызда байрамча белгиленирикди. Россейде уа ана тилле 270-ге жетедиле. Байрам кюн тохташдырылгъаны уа аланы сакъларгъа, андан ары айнытыргъа болушурукъду.

Сегизинчи сентябрь да бошдан сайланмагъанды. Ол битеу дуниягъа белгили дагъыстанлы поэт Расул Гамзатовну туугъан кюнюдю.

Кесигиз билгенликден, Расул Гамзатовча, Къулийланы Къайсынча, Давид Кугультиновча, Мустай Каримча поэтлерибиз миллет адабиятларыбызны бла  маданиятларыбызны байракъларын бийикде тута келгендиле, атларын битеу дуниягъа айтдыргъандыла. Поэзияда уа ана тилни байлыгъы, ариулугъу  бютюн бек ачыкъланнганына киши да угъай деяллыкъ болмаз.

- Федерал олимпиаданы  баш борчу уа неди?

- Айхай да, ол туурады - ана тиллени сакълау, аланы байыкъландырыу, аланы сюерге юйретиу.   

Андан тышында, олимпиаданы бардырыуда дагъыда бу затлагъа эс бурулады: къыралны жер-жерлеринде билим бериуню органлары бла байламлыкъны кючлеуге; олимпиадагъа къатышханланы санын ёсдюрюуге, бютюнда 8-9 класслада окъугъанланы анга тири къатышырча этерге;  олимпиаданы бийик даражада бардырыргъа;  къыралны тюрлю-тюрлю регионларында, тыш къыраллада да жашагъанланы анга асламыракъ къатышдырыргъа;  11-чи классда окъуп, олимпиадада алчы жерлени алгъанланы орус тилден битеулю къырал экзаменден 75-ден кёбюрек балл алыуларына себеплик этерге.

Быйылны алсакъ, къарачай-малкъар тилден бла адабиятдан  олимпиада ючюнчю кере бардырылады. Ол кеси да  У.Д. Алиев атлы Къарачай-Черкес къырал университетде,  Х.М. Бербеков атлы Къабарты-Малкъар къырал университетде ётерикди. Былтыр аллай олимпиадагъа 108 окъуучу къатышханды, аладан жетиси 2-чи эм 3-чю даражалы дипломлагъа тийишли болгъандыла.

- Аны бардырылыу жорукъланы юслеринден толуракъ билдирсегиз, окъуучулагъа, устазлагъа да хайырлы болур деп сунама.

- Планнга кёре, анга хазырланыу алгъадан, сентябрьден окъуна, башланнганды. Сёз ючюн, 2025 жылны 6 октябрине дери сайтха (https://olympiadsvosh.svfu.ru), окъуучула неге хазырланныкъларын кёрюрча, юлгюлю ишле салынып тебирегендиле.

Олимпиаданы биринчи кезиую дистанция амал бла 11 ноябрьден (2025 ж.) башлап 11-чи январьгъа  (2026 ж.) дери бардырыллыкъды. Окъуучула эсепге 2026 жылны 10 январына дери тюшерге тийишлидиле. Бу кезиуде школчула олимпиада ишлени юйлеринден компьютерни неда кеслерини телефонларын, планшетлерин хайырланып тамамларгъа керек боллукъдула.

Экинчи кезиую уа февраль айда ётерикди. Анга олимпиаданы биринчи кезиуюню ишлери белгиленнгенле къатышырыкъдыла. Ол кеси да Къабарты-Малкъар къырал университетде ётерикди. Окъуучулагъа ишле юлешинирикдиле, аланы ала университетни аудиторияларында жазарыкъдыла.

Олимпиаданы биринчи кезиуюню ишлери соруу-жууап халда жарашдырылгъандыла. Экинчи кезиуюню ишлери уа, соруулагъа жууапла бериуден сора да, окъуучула ана тилден бла адабиятдан кеслерини оюмларын жазып кёргюзтюрге керек боллукъдула.

Саулай алып къарагъанда, олимпиадада лексикадан, морфологиядан, синтаксисден ишле тюбеучюдюле. Бир тилден башхасына кёчюрюрге керек да болады. Бек башы уа – текст бла ишлеу.

- Айырмалыланы къаллай саугъала сакълайдыла? Ала окъуучулагъа къаллай онгла берирге боллукъдула?

- Олимпиадагъа къатышханланы барысына да сертификатла бериледиле.  91 балл алгъан олимпиаданы экинчи кезиуюнде хорлагъаннга саналады, 1-чи даражалы дипломгъа тийишли болады. 70-90 балл алгъанла призёрлагъа саналадыла, 2-чи-3-чю даражалы дипломлагъа тийишли боладыла.   

Андан тышында, школчулагъа майдалла да берилликдиле. Олимпиадада хорлагъан бизни университетни филология бёлюмюне киреме десе, анга 10 балл берилликди, призёргъа уа – 5 балл. Бу балла, битеулю къырал экзаменникилеча, тёрт жылгъа жарайдыла. Къабарты-Малкъар къырал университет, КъМР-ни Жарыкъландырыу эмда илму министерствосу, «Бирлик»  жамауат биригиуюбюз да олимпиадада иги кёрюмдюле болдургъан школчулагъа, аланы хазырлагъан устазлагъа да саугъалауда энчи эс бурурла деп ышанама.