Малкъарны юсюнден биринчи шартла XVII ёмюрде басмаланнгандыла

Малкъарны Россейге къошулууну юсюнден тилек 1827 жылда этилген эсе да,  документледе таулуланы эм Малкъарны юсюнден биринчи шартла уа XVII ёмюрде басмаланып башлайдыла. Ала уа кёп миллетли къыралыбызны халкъларыны араларында байламлыкъла къалай къуралгъанларын тинтген алимлеге, жамауатха да сейир болгъанлары баямды.

XVI ёмюрню экинчи жарымында Кавказгъа сейирлери болгъан къыралланы араларына Россей да къошулады. Архивледе Азия, Европа бла байламлы документле бла бирге  кавказ халкъланы юслеринден шартла болгъанлары да анга шагъатлыкъ этедиле.  Алада толусунлай жаланда Малкъаргъа жораланнганлары жокъ эселе да, «таулу тематика» правительстволу учрежденияланы шартларында аз-аздан тюбеп башлайдыла.

Сёз ючюн, таулуланы юслеринден документле «Россейни бла Гюржюню араларында байламлыкъла» эм «Къабарты бла байламлы иш» деген архивледе бардыла. Асламында уа алада хапар Черек ауузуну юсюнден барады -  ол Гюржю бла чекде болгъаны ючюн.

 Малкъар биринчи кере XVII ёмюрде 20-жыллада жазылгъан Посол буйрукъда сагъынылады.   Бюгюнлюкде документле  Россейни Илмула академиясыны Тарыхны институтуну Санкт-Петербургда бёлюмюнде асыраладыла. Алада «Патчах Михаил Фёдоровични буйругъу бла кюмюшню табар мурат бла 1628 жылда Кавказгъа жолоучулукъну юсюнден» деген илму иш барды. Анда сёз Ара Кавказда магъаданны излеуню юсюнден барады. «Кабардино-русские отношения в XVI–XVIII вв.» деген китапда айтылгъаныча, документде «…ол жерлени иелери балкарладыла…» деп жазылыпды.

Сунжа черекни жагъасында XVI–XVIII ёмюрледе къуралгъан Терки шахарны  аскер башчыларыны жазыулары, Посол буйрукъла, грамотала эм башха материалла таулуланы ол кезиуде этно-политика, культура жашауларыны юслеринден шартланы жыйышдырыргъа онг бергендиле.

«Россейни бла Гюржюню араларында байламлыкъла» деген архивде таулуланы юслеринден шартла бютюнда кёпдюле. Ол кезиуде Россейни бла Гюржюню араларында байламлыкъла посольстволаны хайырындан жюрютюлгендиле.  Жолоучула уа документлени тынгылы жарашдыргъандыла,  кюн сайын кёргенлерин, баргъан жолларын, кимле бла тюбешгенлерин, сорууларына къаллай жууапла алгъанларын да къоймай жаза эдиле.

 Федот Ельчинни бла Захарьевни 1639-1640 жыллада Дидиан жерлеге жолоучулукълары  бютюнда сейирдиле тарыхны сюйгенлеге. Бу къауумну Кавказ  таула кеслерини деменгилиликлери, ариулукълары бла тамашагъа къалдыргъандыла: «Дидьян жерге жол тарды, тауладан ётген къыйынды,  ат жол а ахырда жокъду, жаяу адамла уа къаяла бла ёрлейдиле. Тёппелени кёз кёрген жерден башлап къар  басыпды,  къар бузлап, къат-къат болуп турады. Эртте жаугъан къар а жылладан жашил болгъандыла, кёк таш кибик»,-деп жазылады «XVI–XVII  ёмюрледе орус посолланы жолоучулукълары: статейний тизмеле» деген китапда.

 А.Иевлевни бла М.Толочановну 1650-1652 жыллада Имеретиягъа жолоучулукъларыны юслеринде документле да Малкъарны тарыхын   тинтгенде артыкъда  магъаналыдыла.  Аладан ачыкъ болгъаныча, биринчи болуп  Гюржюге имеретинли патчах Александрны келечилери бла бирге астраханьчы тилманч Иван Тезиченок ётгенди. Ол 1651 жылда январьда  Кавказ  ауушла бла барып, эки кюнню Малкъарда тургъанды.  Анда ол  малкъарлы мурзала Алибекге, Чеполгъа эм Айдабулгъа тюбегенди. Имеретинли элге да жолоучуну ала ашыргъандыла.

Патчах Теймураз бла тюбешгенден сора Иван Тезиченок баргъан жолу бла артха къайтханды. Алай Имеретиядан Малкъаргъа жол он кюнню алгъанды «.. къар асыры жаугъандан…». Патчах Теймураз ол кезиуде Рачиде киеую имеретинли патчах Александрда къонакъда эди. Ол Россейни патчахы Алексей Михайловични келечилерине  жаз башына дери  Теркиде  сакъларгъа, … жол ачылгъанлай а мурзала Алибекге эм Айдабулгъа «Болхаргъа»  атланыргъа керекди», деп жазылады   документде. 

 15 апрельде Никифор Толочановну эм Алексей Иевлевни къаууму Теркиден  чыгъып, 30 апрельде Анзоров Къабартыгъа жетедиле.  Ивлев Теймураз патчахха тилманчны жибереди. Аны Малкъаргъа дери таулула Хабим бла Бута ашыргъандыла. Малкъарда тилманч эки кюн тургъанды эмда Гюржюге атланнганды. 17 майда Толочановну бла Иевлевни келечиликлери да Малкъаргъа жетедиле. Жолда аланы къабарты мурзала бла бирге таулула «…Алибек Чаполов, къарындашы эм сабийлери бла ашыргъандыла…».

Документледе жазылгъаныча, Малкъарны жамауаты орус эм имеретинли посоллагъа бийик даражада тюбегендиле, мурзала алагъа кеслерини юйлеринде къонакъбайлыкъ этгендиле. Москвачыла уа «… ол мурзала къыралны къол тюбюнде тюйюлдюле, ала кеслери алларына жалынчакъсыз жашайдыла…», деп жаза эдиле.

 Ол а тау бийлеге посолланы эмда къырал казнаны Гюржюге ашыргъанлары ючюн хакъ излерге эркинлик береди. Делегацияны къоранчларыны юслеринден эсепледе жазылгъаныча, юч таулу мурзагъа юч аршын къызыл схарла къумач, багъалы чилле къумач эм 10 сом багъасы соболь териле берилгендиле.    1 июньда посольство  жолгъа чыгъады. Аланы уа биягъы тау бийле Алибек   Чеполов къарындашлары эм сабийлери бла ашыргъандыла. Тарыхчыла жазгъанларыча, Малкъарда Гюржю бла чекчи ыз болгъанды:   посоллагъа тюбеген эм аланы андан ары ашыргъан жер.

Таулала  В.Жидовиновну бла Ф. Порошинни посольстволарын ашырыугъа да къатышхандыла. Аны юсюнден белгили алим В.Виноградов «Балкарцы в русско-кавказских отношениях ХVII века» деген статьясында жазады. Бу жолоучулукъну юсюнден документле гюржюлю архивледе да бардыла. 1655 жылда 25 мартда къауум Теркиден  чыгъады  эмда апрельни ал кюнлеринде къабарты мурза Камбулат Пшемаховичге жетеди. 14 апрельде ала Малкъаргъа атланадыла. Анда алагъа мурзала Айдабулов, сабийлери эм энтта бир мурза (аны атын окъур онг жокъду) тюбегендиле.   Россейни келечилерин таулада «Болгъар бий Айдабулну жашы Женбулат…»  ашыргъанды. Документледе айтылгъаныча, артха Россейге къайтырны аллында  таулу жашны Кутаисиде имеретинли патчах Александр христиан диннге бургъанды. Орус посолла Жидовинов бла Порошин да анга аталгъан къууанчха чакъырылгъан эдиле.

Даражасы жюрюген таулу тукъумну келечисин гюржюлю патчах диннге кеси айландыргъаны уа политика магъаналы иш болгъанды.