Эл мектепде – бурунгулу затланы сейир музейи

Бедикни мектебинде ата-бабаларыбыздан къалгъан бурунгулу затланы музейи барды, аланы жыйышдыргъан а географиядан, экономикадан бла ОБЖ-дан устаз Сотталаны Борисни жашы Анзорду. Аны кабинетинде эм сейири ол элни башында шиякы къабырлада тапхан бурун заманладан къалгъан экспонатланы кёрмючюдю.

Мектепде Сотталаны Анзор 2001 жылдан бери тохтаусуз ишлейди. Къабарты-Малкъар Къырал университетни педагогика колледжин бошагъанды. Артда уа, къарындашлары айтханларына тынгылап, Пятигорскда экономика жаны бла бийик билим алгъанды. Къарындашлары бухгалтерия жанына барса сюе эдиле, ол а аны орунуна биягъы мектепни сайлагъанды. «Бир башха жерде ишлерге акъылыма да келмегенди. Сабийле бла иш, сёзсюз, кёп заман, кюч да излейди, алай аладан да санга жашаугъа сейир, жашлыкъ «жугъады» дерчады. Башхача айтханда, ала къартайыргъа къоймайдыла. Мен мында, Кёнделенде да ишлейме. Элимден башха жерде жашаргъа, шахарда къалыргъа итинмегенме. Мында кёрген намысны бла ыспасны  тышында кёрлюк тюйюл эдим. Шахаргъа барабыз, жумушубузну этебиз, къайтабыз, мен элни адамыма, бу оноуума бир кере да сокъуранмагъанма», - деп белгилейди, сайлаууну юсюнден айта.

Алай бла Анзор Борисович, мектепни ахшы бошап, усталыкъ алып, ол туугъан элине къайтыргъа сюйгенди. Мураты сабийлеге терен билим берирге, аланы халкъыбызны тарыхына, маданиятына юйретиргеди: «Мен школда окъугъан заманда мектебибизде географиядан энчи усталыкъ алып келген устазыбыз жокъ эди. Андан дерслени бирде биолог, бирде тарыхчы берип тургъандыла. Аны юсюнден сагъыш эте, кесибизде да бу илмуну теренинден билген адамыбыз болса иги эди деген акъылгъа келип, алай сайлагъанма. Директорубуз да аны къабыл кёргенди».

Устаз Ата журтну багъалауну юсюнден, мектепде сабийлени патриотизм ниетледе ёсдюрюуге уллу магъана берирге излегенин да айтады.  Ол мурат бла абаданла бла тюбешиуле къураладыла, окъуучуланы Хорламны кюнюн белгилеуню чегинде элде эсгертмени ариуларгъа элтедиле. «Бир болум эсимден кетмейди, - дейди Анзор Борисович. - Бир кере алай барып, эсгертмени тазалай тургъаныбызлай,  жауун жаууп башлайды. Сабийлени машинагъа жибереме, алай аладан бири кетерге унамайды. Жибийсе дегенимде, ол: «Юслерине танкала келе туруп, ала жауун неда къар жауады, жел урады деп машина ичине кирип къалмагъандыла. Сора биз жауун тюбюнде онбеш минутну туруп, аланы эсгертмелерин къалай тазаялмакъ», - дегенди. Аны ол сёзлери уялтхан окъуна этгендиле. Ма аллай сабийле окъуйдула бизде, ала ючюн тартады жюрегим бери».

Ушакъ нёгерибиз алгъадан тарыхчы болургъа сюйгенди, аны ючюн болур, мектепде бу къадар артефакт сабийле бла жерни къазып, зат табайыкъ деп баргъанда жыйылгъанды. Элни огъарысында шиякы къабырла бардыла, анда 17-18-чи ёмюрледен къалгъан къошунла, чабырла, таулу бичакъла, таш болгъан моллюскла, сарымсах эзген келли таш, жюн таракъ, къалпакъланы ишлегенде хайырланылгъан кергич эм кёп башха зат жыйгъандыла. Ата-бабаларыбыз ёгюзлеге да налла ишлеп болгъандыла, ала атлыкъыладан жумушакъдыла, аланы да жыйымдыкъгъа къошхандыла. Сабийлени чабырла этерге юйретгендиле, ала кеслери аллына да кёп зат табып келтиредиле. Сёз ючюн, кёргюзтюлген къошунла, ёлюк жатып, аны тёгерегинде тура эдиле. Аланы топуракъда тургъан жанлары къаралгъанды, ёргелери уа пемзада къалып, тюрсюнлерин тас этмегендиле, къызгъылдымлай турадыла. 

Жол ишлегенде, жер къазыу бла байламлы башха жумушланы тамамлагъанда, ауур техника хайырланылады. Ол кирген жерде быллай затла сакъланмайдыла. Ала уа бизни тарыхыбыздыла, ата-бабаларыбызны жашауларын-турмушларын ачыкълагъан шартладыла. Ууалып, тас болуп кетселе, бек ачыу тиерикди. Тырныауузну музейине да бедикчиле кёп экспонат жибергендиле. Бюгюн биз тарыхыбызны тас этип къойсакъ, тамбла сабийле аны бизге нек сакъламагъансыз, нек унутдургъансыз деп, кёлкъалды этерикдиле, деп чертеди ол.

Элде сейир этдирген налат таш барды. Устаз билдиргенича, анга аманлыкъ неда башха осал ишни этгенлени байлагъандыла. Аланы къатлары бла ётген адамла уа: «Налат болсун санга», - деп, айып этгендиле. Аны уллу юйретиу магъанасы болгъанды, бюгюнлюкде ол таш орналгъан жеринде турады. Сабийлени анга, Бедик дорбунлагъа экскурсиягъа элтгенлей турадыла, алагъа быллай жолоучулукъла бек сейирдиле. Ишинде эм магъаналыгъа Анзор Борисович сабийле бла бир тил таба билиуню санайды. Мында инсандан тёзюмлюк да изленеди. Огъурсуз болургъа, аз затдан ачыуланып къалыргъа арталлыда да жарамайды. Бирде уллуракъ сёлеширигинг келсе да, алгъа сагъыш этерге керекди – андан а игими, аманмы болур. Устаз психолог да болургъа тийишлиди, бир сабийге эс жыйдырырча къатыракъ болсанг керекди, башхасына уа – жумушагъыракъ. Мектепде жыйырма жылдан асламны урунама да, алыкъа бир сабий бла арада ангылашынмагъан, кёлкъалды кезиуле чыкъмагъандыла, дейди.

Сабийлени ангылагъан а анга къыйын тюйюлдю. Кеси айтханыча, анда уллу жашырынлыкъ жокъду: «Жаш адамла, сабийле нени жаратадыла, эслерин неге бёледиле – анга къараргъа керекди. Бир кере сейир этеме – была не музыкагъа тынгылайдыла деп. Кесим да тынгылайма да, жаратып къояма. Ала да машинамда олтуруп, сиз сюйген жырлагъа биз да бир къарайыкъ деп, бизни заманыбызны макъамларына бюсюрегендиле. Ма алай аз-аз, сунмагъан жерледе байламлыкъ табып иесе. Ким биледи, башха усталыкъны сайласам, бюгюн бет сыфатым, халым да башхаракъ боллукъ эди, алай мен бусагъатдагъы болумума ыразыма. Сора, окъутхан сабийлеринги жетишимлерин кёрсенг, ала бир жерде алчыла болсала, къыйынынг зырафына кетмегенин ангылайса, алай бла ала сени ишинги бетин чыгъарадыла, ол а жангы кюч, учунуулукъ да береди».